ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠିଏ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି, ଯେଉଁଠିଏ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବାର ଫଳ ଯେଉଁ ଲୋକ ଲଳାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ଗଣାଯାନ୍ତି। ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ସପ୍ତ କୋଟି ମହାମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିବ-ମୁକ୍ତିଦାୟକ ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣକାରୀଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯିଏ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଏ, ସେ ନିଜର ହଜାର ପୂର୍ବଜ, ହଜାର ପରମ୍ପରା ଉତ୍ସର୍ଗ ଓ ନିଜ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ସେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନ ଶେଷେ ସହଜରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରେ। ଅଷ୍ଟ ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଦେବତାମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରେ। ଏହିପରି ଲୋକ ଭିତରେ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଶୂର ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମୁଖ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଚଳନ କରିପାରେ। ଏହିପରି ଭୋଗମୟ ଲୋକରେ ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେଠି ଶତ ଯୌବନୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ ଯାଏଁ ସେଠି ଭୋଗ କରି, ପୁନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ଶତ ବ୍ରହ୍ମା ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ। ତା’ପରେ ସେ ଶିବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅପ୍ରମେୟ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଶିବସହ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁଥାଏ—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦ୍ର ସାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ଏହି ପରିଣତିକୁ ଆସିବା ସ୍ପଷ୍ଟ—ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ହେଉଛି ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ। ଯେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ବିଭୂତିକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚାରି ମୁହଁ ଥିବା ଯାଏଁ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ଜପ, ହୋମ, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ଏବଂ ଅର୍ଚ୍ଚନା—ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିଥାଏ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ରଖେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ। ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦୂଷଣ ଦୂର ହୁଏ, ବିଭୂତିରେ ସ୍ନାନ ସଦା ପବିତ୍ର କରେ, ମନ୍ତ୍ର ସ୍ନାନ ପାପ ଦୂର କରେ, ଜ୍ଞାନ ସ୍ନାନ ପରମ ପଦକୁ ଦେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ବିଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିଲେ ଏହି ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବିଭୂତି ସ୍ନାନ ପରମ ତୀର୍ଥ, ପ୍ରତିଦିନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ବି ଏପରି; ଶିବଙ୍କ ନିଜେ ବିଭୂତି ରୂପେ ବିରାଜିତ, ବିଭୂତି ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ। କୌଣସି ଧ୍ୟାନ, ଚିନ୍ତନ, ଦାନ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜପ—ଏଗୁଡିକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା ସମାନ ହୁଏନାହିଁ। ଅରଣ୍ୟବାସୀ, କୁମାରୀ, ଏବଂ ଅଦୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ପୂର୍ବରୁ ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ପାଣି ବଞ୍ଚନୀୟ। ଏପରି ଯିଏ ନିୟମିତ ମନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଏ ଓ ଶିବଭକ୍ତିରେ ଲିନ ରହେ, ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଲାଭ କରେ। ଯଦି କେହି ଏକ ମାତ୍ର ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା ସେ ଜୀବନ ଫଳହୀନ ହୁଏ। ଏପରି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରର ମହାତ୍ମ୍ୟ କୁହିଲି; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ତିନି ରେଖା ଲଳାଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେହଅଂଗରେ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରେ ଅଙ୍କନ କରିବା ଦରକାର। ଭୂକୁରା ମଧ୍ୟରୁ ଭୂକୁରା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ପରିମାଣ, ତିନି ରେଖାର ମାପ ସେଇ ହେଉଛି। ମଧ୍ୟମ ଓ ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା, ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ରେଖା ଅଙ୍କନ କରାଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର। ତିନି ମଧ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଭଲଭାବରେ ଭସ୍ମ ନେଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ପରମ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରେଖା ପାଇଁ ନବଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏଉଁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ରେଖାର ଦେବତା—ଅକ୍ଷର ‘ଅ’, ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ଧର୍ମ, ରଜୋଗୁଣ, ଋଗ୍ବେଦ, କ୍ରିୟାଶକ୍ତି, ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ଓ ମହାଦେବ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରେଖାରେ—‘ଉ’ ଅକ୍ଷର, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆକାଶ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ମଧ୍ୟାହ୍ନିକ ସ୍ନାନ, ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର। ତୃତୀୟ ରେଖାରେ—‘ମ’ ଅକ୍ଷର, ଅହୂତି ଅଗ୍ନି, ପରମାତ୍ମା, ରାତି ଓ ଅନ୍ଧକାର, ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, ସାମବେଦ, ତୃତୀୟ ସ୍ନାନ ଓ ନିଜେ ଶିବ। ଏପରି ଭାବରେ ସବୁଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ମିଳେ। ଏବେ ଏହି ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଅଂଗଅଂଗରେ ବିରାଜିତ, ତାହା ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଶୁଣ। ତିରିଶି ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ, କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପରେ ଷୋଳ ଅଥବା ଆଠ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ମୁଣ୍ଡ ମାଥା, ଲଳାଟ, ଦୁଇ କାନ, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା, ମୁଁହ, କଣ୍ଠ, ଦୁଇ ହାତ, କୁହୁଣ୍ଡି, କଳାଇ, ହୃଦୟ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ନାଭି, ଦୁଇ ଶୁକ୍ରାଣୁ, ଜଂଘା, ଗୁଡ଼ି, ଘୁଁଡ଼ି, ଦୁଇ ପିଣ୍ଡି ଓ ଦୁଇ ପାଦ—ଏହି ତିରିଶି ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଦିଗ୍, ଦିଗ୍ପାଳ ଓ ବସୁମାନେ ଥାନ୍ତି। ପୃଥିବୀ, ଧ୍ରୁବ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଉଷା ଓ ଆଲୋକ—ଏଠି ଅଷ୍ଟବସୁ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅଥବା ଏକାଗ୍ର ମନେ ଷୋଳ ସ୍ଥାନରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ।