ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਯਜ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੇਦਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਲਕੜੀ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜ਼ਰੀਆ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਾਧਕ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੱਚ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਪਰਮ ਲਕੜੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਧਕ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸਥਾਈ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਰਮ ਪਦਵੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਸਿੱਖਾਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਕਾਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ। ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਇਹੀ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਪਰਮ ਲਕੜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਹਰ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ, ਜੋ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਣਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ, ਚਿੰਤਨ ਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਕਠਿਨਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: "ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਿੰਤਨ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਣਨਾ? ਉਚਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?" ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਆਇਆ: ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ, ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ, ਉਪਾਸਨਾ, ਜਪ ਆਦਿ—ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਤਮ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਵਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਗੁਣ, ਰੂਪ ਤੇ ਲੀਲਾ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਰਸਭਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਉਚਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਰੀਏ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ-ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ—ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੁਜਨ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ, ਤੇ ਜਦ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਕਿਰਪਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕਈ ਸਮਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਪਰਾਸ਼ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਯਾਦਰਚਕ, ਸੰਤ ਸੰਤਕੁਮਾਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਾਹਨ 'ਚ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਪਰ ਜਦ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਨਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੁਲਵਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਯੋਗ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਤਕੁਮਾਰਾ ਨੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤੱਤ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਇੱਥੇ, ਸ਼ਿਵ ਤੇਰਾ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੈਂ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਖ ਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੋਖ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਜਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸੰਤਕੁਮਾਰਾ ਨੇ, ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ: "ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਭਟਕਦਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਖੀ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਦਾ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ: ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੋਖ ਦੇ ਮਾਰਗ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਦੱਸੇ: 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸ ਕਰ।' ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਹਣੇ ਵਾਹਨ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ। "ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ—ਸੁਣਨਾ, ਉਚਾਰਨ, ਚਿੰਤਨ—ਮੋਖ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: "ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਿਨਾ ਉੱਦਮ ਦੇ, ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: "ਜੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਠੱਗੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਮੰਡਪ, ਦੁਆਰ, ਤੀਰਥ, ਮਠ, ਖੇਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਕਪੜਾ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵਾ ਆਦਿ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪਕਵਾਨ, ਛਤਰੀ, ਝੰਡਾ, ਪੰਖਾ, ਚੌਰੀ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਭੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਸਨਮਾਨ ਦਿਓ, ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਉਚਾਰਨ ਜਿੰਨਾ ਸਮਰਥ ਹੋ ਸਕੋ, ਉਹ ਕਰੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮ ਲਕੜੀ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਇਹ ਮਾਰਗ ਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ।