ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਭਾਗਾ ਬਾਣੀ ਸੂਣੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉੱਚੇ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, ‘‘ਧੰਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਉਪਮਨ्यु ਦੇ ਕਰਤਬਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਦੁੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਨੇ ਉਪਮਨ्यु ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਧੌਮਯਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਲਿਆ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਪਮਨ्यु ਨੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ?’’ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਪਮਨ्यु ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਰਾ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਤੇ ਮਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੇਸ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਪਮਨ्यु, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਮਗਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੁਟ ਆਨੰਦ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਪਮਨ्यु ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕੀਤੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ-ਪੂਰਨ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਪਮਨ्यु ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, austerity ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਲਾਈ, ਤੇ ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਸਿੱਧਾ ਲਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾਈ ਪਾਸ਼ੁਪਤ, ਜੋ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਅਤੁਟ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਦੇਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤਿ ਉਜਲੇ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ-ਪੂਰਨ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਾਂਬ ਦਿੱਤਾ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿ਷ਣੁ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਸਾਂਬ” ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਜਾਮਬਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰਮਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸੁਣਦਾ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿ਷ਣੁ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ? ਧੌਮਯਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ?’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ‘‘ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸੋ—ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਬਾਰੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਮਹੇਸ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਖਾਇਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਬਾਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਮਨ्यु ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿ਷ਣੁ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਪਮਨ्यु ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਸੁਣਾਂ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ। ਪਾਸ਼ੁਪਤਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ? ਜੀਵ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੜੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬਧੇ ਜਾਂ ਛੁਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ?’’ ਉਪਮਨ्यु ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਚਿਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਪਦਾਰਥ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਾਸ਼ੁਪਤਿ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਰਗੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀਹ-ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ—ਮਾਇਆ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣ—ਇਹੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਘਾਹ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਦੱਸ ਅਤੇ ਇੱਕ—ਅਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਪੰਜ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਮੰਗਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਹਾਤੱਤਵ ਲੜੀਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਘਾਹ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਤੱਤਵ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅੰਤਰ ਦੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਣਣ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ—ਧੁਨੀ ਆਦਿ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੜਦੀਆਂ ਹਨ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਮਨ्यु ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।