शिवपुराणम्

एवं ते त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं संक्षेपेणोक्तं मया, यत्सर्वभूतगोचरं रहस्यं त्वया गुह्यतया धार्यम्। हे मुनिश्रेष्ठ, त्रिपुण्ड्रं यथाविधि ललाटादिषु स्थानेषु विज्ञैः विन्यस्यते। ललाटे त्रिपुण्ड्रस्य प्रमाणं भ्रूमध्यात् भ्रूयुग्मान्तपर्यन्तं प्रवर्तते। मध्ये च अनामिकया प्राङ्मुख्या रेखा अङ्गुष्ठेन रच्यते—सा त्रिपुण्ड्राख्या कथ्यते। मध्ये तिसृभिः अङ्गुलीभिः भस्म आदाय श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं विन्यस्येत्, यः परमानन्दमोक्षदं स्मृतम्। त्रिपुण्ड्रस्य प्रत्येकस्य रेखायाः नव देवताः निर्दिष्टाः, ताः सर्वाङ्गेषु शृणुष्व। प्रथमस्याः रेखायाः देवताः—'अ'कारः, गार्हपत्याग्निः, पृथ्वी, धर्मः, रजोगुणः, ऋग्वेदः, क्रियाशक्तिः, प्रातःसवनम्, महादेवश्च—शिवदीक्षायामनुष्ठातृभिः ज्ञेयाः। द्वितीयायाः रेखायाः देवताः—'उ'कारः, दक्षिणाग्निः, आकाशतत्त्वम्, यजुर्वेदः, मध्यान्हिकसवनम्, इच्छाशक्तिः, महेश्वरश्च। तृतीयायाः रेखायाः देवताः—'म'कारः, आहवनीयाग्निः, परात्मा, रात्रिः, तमः, ज्ञानशक्तिः, सामवेदः, तृतीयसवनम्, शिवः स्वयम्। एवं स्थानेषु देवताभ्यो यथान्यायं नमस्कृत्य शुद्धात्मा त्रिपुण्ड्रं विधाय भोगमोक्षौ लभते। एवमुक्ते, स्थानेषु अधिष्ठातृदेवताः कथ्यन्ते, तेषां स्थानेषु भक्त्या शृणुष्व। द्वात्रिंशत् स्थाना, अथवा षोडश, अथवा अष्ट, अथवा पञ्च—एवं विन्यस्यन्ति, अन्यानि न कर्तव्यानि। शिरसि, ललाटे, कर्णयुगले, नेत्रयुगले, नासापुटयोः, मुखे, कण्ठे, हस्तयुगले, कुर्वन्। कुर्वोः, मनिबन्धयोः, हृदि, पार्श्वयोः, नाभौ, वृषणयोः, ऊरुषु, गुल्फयोः, जान्वोः, जङ्घयोः, पादयोः—एते द्वात्रिंशत् परमस्थाना अग्न्यादिभिः, जलपृथ्वीवायुदिग्भिः, दिशां पालकैः, वसुभिश्च सह। वसूनां नामानि—पृथ्वी, ध्रुवः, चन्द्रः, आपः, वायुः, अग्निः, उषाः, प्रकाशः—एतानि। तेषां नामस्मरणमात्रेण त्रिपुण्ड्रं विन्यस्येत्; अथवा एकचित्तेन षोडशस्थानेषु अपि विन्यस्येत्। षोडशस्थाना एवम्—शिरसि, ललाटे, कण्ठे, स्कन्धद्वये, बाह्वोः, कुर्वोः, मनिबन्धयोः, हृदि, नाभौ, पार्श्वयोः, पृष्ठे। तत्र शिवशक्त्यादीन् देवतान् स्थापयित्वा पूजयेत्—शिवं, शक्तिं, रुद्रं, ईशं, नारदम्। नव वामाद्याः देव्योऽपि, तथा अश्विनौ नासत्यदस्रौ स्मृतौ। अथवा—शिरसि, केशेषु, कर्णयोः, मुखे, बाह्वोः, हृदि, नाभिपार्श्वयोः, ऊरुषु, जान्वोः, पादयोः, पृष्ठे—एते षोडशस्थाना, तत्र शिवचन्द्ररुद्रविघ्नेशविश्णवः, हृदि श्रीः, नाभौ शम्भुः, प्रजापतिः, नागः, नागकन्यका, पादयोः मुनिकन्यकाः। पादयोः समुद्रतीर्थानि, पृष्ठे बृहत्तत्त्वम्—एवं षोडशस्थाना उक्तानि। अष्टस्थाना च—गुह्यं, ललाटं, कर्णद्वयं, परं, स्कन्धद्वयं, हृदयं, नाभिः। तत्र ब्रह्मा सप्तर्षयः देवताः च निर्दिष्टाः। अथवा पञ्चस्थाना—शिरः, बाहू, हृदयं, नाभिः—भस्मवित् त्रिपुण्ड्रविन्यासाय निर्दिशन्ति। यथाशक्ति, देशकालाद्यनुसारं कर्तव्यम्; यदि लेपनं न शक्यते, त्रिपुण्ड्रादिलक्षणं कर्तव्यम्। शिवं त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिवेदमूलं स्मृत्वा 'शिवाय नमः' इति उच्चार्य ललाटे त्रिपुण्ड्रं विन्यस्येत्। 'ईशा' इति द्विस्वरैः 'नमः' इति कृत्वा त्रिपुण्ड्रं विन्यस्येत्; बाह्वोः अपि बीजाक्षराभ्यां 'नमः' इति कृत्वा विन्यस्येत्। अधस्तात् पितृणां बीजाभ्यां, उपरिष्टात् उमायै ईशायै च, पृष्ठे, शिरःपृष्ठे च नियमानुसारं विन्यस्येत्। एवं शिवपुराणे त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं समाप्य, हे बुद्धिमन् शौनक, शिवरूपिणः महात्मनः रुद्राक्षस्य माहात्म्यं संक्षेपेण शृणु। रुद्राक्षः शिवस्य प्रियतमो, परमपावनश्च, दृष्टिस्पर्शनजपमात्रेण सर्वपापविनाशकः स्मृतः। तस्य माहात्म्यं आदौ शिवेनैव जगदर्थाय देवीप्रतिगृह्य उक्तम्। 'शृणु देवी रुद्राक्षस्य माहात्म्यं मया प्रोक्तं तव प्रियार्थं भक्तजनहिताय च।' 'हे महेशानि, पुरा सहस्रैः दिव्यवर्षैः मम चित्तं निगृहीतम्, कम्पमानं तपस्यासक्तम्। ततः स्वेच्छया परमेश्वरः लोकानां हितकाम्यया लीलया मम नेत्रे अपावर्तयत्, हे परमेशानि।