शिवपुराणम्

एवं सृष्ट्युपक्रमे, परावृत्त्या शक्त्या तुष्ट्या सिद्ध्या च सर्वेऽपि भूतगणाः अनासक्ताः पुनः परस्परं संनिवर्त्य दानशीलाः सञ्जाता इति श्रूयते। तत्र भूतादिभ्यः प्रभृतयः भक्ष्यकाः आचाररहिताश्च विहिताः। महतत्त्वात् आद्या सृष्टिः ब्रह्मणः, परमेश्वरस्य, अभवत्। द्वितीयं सूक्ष्मभूतैः स्थूलभूतानां सृष्टिः, यां भौतिकीमाहुः। तृतीया इन्द्रियजं सृष्टिः, या इन्द्रियसर्ग इति प्रसिद्धा। एवं प्रकृतेः सृष्टिः बुद्धिवर्जिता सम्पूर्णा अभवत्। चतुर्थी प्रधानसृष्टिः स्थावराणां विख्याता। पञ्चमी तिर्यक्स्रोतसं सृष्टिः पशूनां निर्दिष्टा। षष्ठी ऊर्ध्वस्रोतसं दिव्यसृष्टिः विख्याता। ततः सप्तमी अधःस्रोतसं मानुषी सृष्टिः, अष्टमी तु कृपायाः सृष्टिः, नवमी बालसृष्टिरिति कथ्यते। आद्याः त्रयः सर्गाः स्वाभाविकाः बुद्धिवर्जिताः, मुख्यसृष्टिप्रभृतयः पञ्च स बुद्धिसंयुक्ताः विकारिणः इति नाम्ना। ततः ब्रह्मा मनसः संकल्पात् समानान् सन्तानान् सञ्जनयामास—सनन्दनं, सनकं, सनातनं च प्राज्ञं। प्रजापतिः पूर्वं ऋभुं च सनत्कुमारं च सृष्टवान्। एते सर्वे योगिनः, रागद्वेषविवर्जिताः विज्ञेयाः। तेषां चेतांसि भगवति समाश्रितानि, सृष्ट्यां प्रवृत्तिं न प्राप्तानि। ततोऽन्ये सृष्ट्याशक्ताः सन्तः सनकादयः तत्रत्यात् जग्मुः। सृष्ट्यर्थं पुनरिच्छन् ब्रह्मा परमं तपः समाचरत्। तपस्यतः तस्य किंचिदपि नाभवत्। दीर्घकालानन्तरं दुःखात् कोपः समुत्पन्नः। कोपवेगेन तस्य नेत्राभ्यां अश्रुबिन्दवः पतिताः। ताभ्यः अश्रुबिन्दुभ्यः तदा प्रेताख्या भूतगणाः उत्पन्नाः। तान् स्वाश्रुजन्मान् प्रेतेन्द्रांश्च दृष्ट्वा ब्रह्मा स्वात्मनि अप्रसन्नः अभवत्। तस्मात् कोपद्वेषोत्थात् तिव्रसंमोहः तस्मिन्जज्ञे। कोपवेगेन स प्रजापतिः मुमूर्षुः सन् मूर्च्छितः प्राणान् त्यक्तवान्। तदा प्राणेश्वरः रुद्रः, नीललोहितवर्णः, भगवत्कटात् साक्षात् प्रकटितः, अप्रतिमानुग्रहार्थम्। स प्रभुः स्वमात्मानं दशधा एकधा च विभज्य महानात्मनः तान् संबोधितवान्। "मया यूयं सृष्टाः प्रियाः लोकहिताय। सर्वभूतस्थापनार्थं, भूतानां च कल्याणाय, यत्नेन श्रमवर्जिताः प्रवर्तध्वम्।" इति उक्त्वा, ते रुद्राः रुदन्तः सर्वदिशं प्राद्रवन्। रुदनात् च धावनात् च तेषां 'रुद्र' इति नामाभवत्। एते रुद्राः एव प्राणा, ते प्राणा अपि महात्मनः। ततः मृतस्य ब्रह्मणः, परमेश्वरः, दयालुः महेश्वरः, ब्रह्मपुत्रः, पुनः तस्य प्राणान् दत्तवान्। रुद्रः, प्राणप्रत्यागमेन हृष्टवदनः, तं ब्रह्माणं परमवचोक्त्या संबोधितवान्—"मा भैषीः, मा भैषीः, महाभाग, विरिञ्च, लोकाचार्य। मया ते प्राणा प्रतिनिहिताः—सुखेनोत्थातुमर्हसि, पुण्यात्मन्।" एवं मधुरवाक्यं श्रुत्वा, स्वप्नानुभवलाघवेन, ब्रह्मा हरं विकसितपङ्कजनयनैः शनैः अपश्यत्। प्राणप्रत्यागमेन, ब्रह्मा, कृताञ्जलिः, मृदुगम्भीरवाचा तमुवाच—"तव दर्शनमात्रेण मे मनः प्रमुदितम्। त्वं कः, विश्वरूपधारी, एकादशस्वरूपः, अत्र स्थितः?" एवं वचः श्रुत्वा, महेश्वरः, देवाधिदेवः, मृदुस्पर्शेन ब्रह्माणं स्पृष्ट्वा, वचनमुवाच—"मामात्मानं परं विद्धि, यः तव पुत्ररूपेण आगतः। एते चैकादश रुद्राः तव रक्षणाय आगताः।" "तस्मात् मम अनुग्रहेण एष तीव्रसंमोहः परित्यज्य, यथापूर्वं जागरूकः भव। पुनः भूतसृष्टिं कर्तुमर्हसि।" एवं भगवता संबोधितः ब्रह्मा प्रसन्नचित्तः अभवत्। स जगत्स्वामी परमेश्वरं विविधैः अष्टकैः स्तोतैः स्तुतवान्। "नमः ते भगवन् रुद्र, सूर्यतेजसः; नमो भवाय, आप्-रसस्वरूपाय; शर्वाय, पृथिव्याकारिणे; नन्द्यै सुरभ्यै च नमः। नमस्ते भगवन् वासव, स्पर्शस्वरूप; प्रजापते तेजोमयान्तक, भीष्ण, आकाशरूप, शब्दमात्राय नमः। नमस्ते उग्र, उग्रवपुषे, यज्ञकर्तृस्वरूप; महादेव, सोम, अमृतस्वरूपाय ते नमः।" एवं महात्मानं स्तुत्वा, ब्रह्मा लोकपितामहः, भगवन्तं प्रणम्य वाक्यमुवाच—"भगवन्, भूतभव्यनाथ, मम पुत्र, महेश्वर, त्वं मम शरीराज्जातः सृष्ट्यर्थं, कामदेवविनाशक। तस्मात्, विश्वनाथ, अहं महत्सृष्ट्यर्थे प्रवृत्तः, त्वं सर्वत्र सहाय्यं कुरु; भूतसृष्टिं कर्तुमर्हसि।" एवं देवः त्रिपुरान्तकः रुद्रः शुद्धचित्तः अभवत्। शंकरः 'एवं भवतु' इति तद्वचनं स्वीकृतवान्। ततः प्रसन्नः ब्रह्मा तं पूजयित्वा, तेन अनुमतेन, अन्यानपि प्रजाः ससर्ज। मनसैव मरीचिं, भृगुं, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्, दक्षं, अत्रिं, वसिष्ठं च ससर्ज। तेषां पूर्वं धर्मं संकल्पं च ब्रह्मा ससर्ज। एवं एते द्वादश पुत्रा ब्रह्मणः, रुद्रसहिताः, प्राचीनगृहस्थाः इति प्रसिद्धाः। तेभ्यः द्वादश कुलानि देवगणैः सहितानि, सन्ततिसम्पन्नानि, विधिपूर्वकानि, महर्षिभिः शोभितानि, उत्पन्नानि।