शिवपुराणम्

श्रीमद् विष्णुः तदा जगत्समेतं सृष्टवान् जगत्कर्त्रा सह। तस्य विष्णोः महिमानं दृष्ट्वा, स्वयं तेन सृष्टः पितामहः ब्रह्मा अभवत्। स ब्रह्मा तीव्रमत्सरग्रस्तः हसन् इदं उवाच—“गच्छ विष्णो, तव सृष्टेः कारणं अहं गृहीतः। आवयोः उभयोः अपि एकः महान् अस्ति—स रुद्रः, अस्य विषये नास्ति संशयः।” तस्य सर्वेश्वरस्य कृपया, परमेश्वरस्य, त्वं, भगवन्, प्रथमः सृष्टिकर्ता अभवः, तथा रक्षकः अपि। अहं तु तपसा रुद्रं देवाधिपतिं पूजयिष्यामि; त्वया सह समस्तं जगत् सृजामि—नात्र संशयः। एवं विष्णुं संबोध्य, पद्मसम्भवः भगवान् तं याचितवान्, तपसा शङ्करं प्राप्त्वा। “भगवन्, देवेश, विश्वेश, महेश, विष्णुः तव वामभागात् जातः, अहं तु तव दक्षिणभागात्। मया सह अच्युतः समस्तं जगत् सृष्टवान्; अहं तं ईर्ष्यया उपालभे, तव बलं आश्रित्य। मम स्वभावात्, अहं श्रेष्ठः नास्मि; एष सत्यम्, महेश, यतः तव एव आवयोः उत्पत्तिः, यतोऽवां समौ। यथा पूर्वं त्वया तस्मै भक्त्या अनुग्रहः दत्तः, तथा, हे शङ्कर, मम अपि सर्वं दातव्यं।" एवं तेन उक्तः, भगवान् भगेक्षणनाशनः, न्यायेन तस्मै अपि सर्वं दत्तवान्, करुणानिधिः। एवं भगवतः आत्मत्वं प्राप्त्वा, ब्रह्मा क्षणेन परमपुरुषं समागच्छत्। सुधाम्बुधेः शुद्धधाम्नि, दिव्ये मणिसुवर्णालङ्कृते सूर्यसमानप्रभे विमानागारे, मनसा निर्मिते। अनन्तशय्यायां शयनं कुर्वन्, पद्मनयनः, चतुर्भुजः, सुशरीरः, सर्वाभरणभूषितः। शङ्खचक्रधारी, सौम्यवृत्तिः, चन्द्रमण्डलसदृशमुखः, श्रीवत्साङ्कितवक्षाः, देवः मधुरस्मितः, अनुग्रहपूर्णः। तस्य पादौ, पृथिव्याः कोमलपद्महस्तस्पर्शेन रक्तीकृतौ, क्षीरसागरस्य अमृतसदृशे शय्यायाम् विश्रान्तः, योगनिद्रायाम् स्थितः। तमसि सः कालरुद्रः अभिधीयते; रजसि सुवर्णसम्भवः; सत्त्वे सर्वव्यापी विष्णुः; तुरीये महेश्वरः। तं परमपुरुषं दृष्ट्वा, ब्रह्मा धैर्यपूर्वकं उवाच—“त्वां भक्षयिष्यामि, विष्णो, यथा त्वं पूर्वं आत्मनं विलीनः कृतवान्।” तद्वचनं श्रुत्वा, विष्णुः, महाबाहुः, पितामहं निरीक्ष्य, स्मितं अल्पं दत्तवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, विष्णुः तेन महात्मना विलीनः, ततः ब्रह्मणा पुनः सृष्टः, भ्रूयोः मध्ये सहजं उत्पन्नः। तस्मिन्नेव क्षणे, चन्द्रमौलिः भगवान्, तयोः साक्षात्कारार्थं रूपं धारयामास, यद्यपि तत्त्वतः रूपातीतः। अतुल्यम् अनुग्रहम् दातुम्, पूर्वं वरप्रदः, तत्र ब्रह्माणं नारायणं च आगतः। तदा हर्षविस्मयाभ्यां तौ देवम् स्तुतवन्तौ, जिज्ञासया भयेन च, दूरात् बारम्बारं नमस्कृतवन्तौ। भवः, पिनाकधारी भगवान्, अनुग्रहपूर्वकं तौ दृष्ट्वा, तयोः साक्षात् अन्तर्धानं कृतवान्। प्रत्येकं कल्पे, रुद्रस्य प्रादुर्भावस्य कारणं वक्ष्यामि, यत्र ब्रह्मणः सृष्टि सततत्वे विघ्नं प्राप्य प्रवर्तते। प्रत्येकं कल्पे, जीवाः सृष्ट्वा, ब्रह्मा, अण्डसम्भवः, तेषां विकासाभावात् महद्व्यथितः, मोहितः अभवत्। तस्य दुःखं शमयितुं, सन्ततिं वर्धयितुं, प्रत्येकं कल्पे, रुद्रः, रुद्रगणाधिपः, कालरूपेण प्रादुर्भूतः। परमेश्वरः महेशः नियोजयन्, नीलरक्तवर्णः, ब्रह्मणः पुत्रः अभवत्, तं अनुग्रहयन्, जन्मतः कनिष्ठः। स एव भगवान्, स्वामी, शक्तिनिधिः, निर्लिप्तः, आदिः अनादिः, सर्वभूतसंहरणकर्ता। परमेश्वर्यं युक्तः, परमेश्वरस्थितौ स्थितः, स्वबलात् नियन्त्रितः, नित्यं तैः लक्षणैः चिह्नितः। तस्य नाम नामरहितम्, रूपं तद्रूपम्, तद्व्याप्त्यां समर्थः, तद्विधाय, तदादेशं पालनकर्ता। स सहस्रसूर्यसदृशः, शशाङ्ककृतशिरः, सर्पमालाभूषितः, भुजबन्धनकटकमञ्जीरेण अलङ्कृतः। जालन्धर, ब्रह्मा, इन्द्रकपालखण्डैः दीप्तिमान्, जटाजूटः कपिशः, भागीरथीतरङ्गैः अर्धशुष्कः। स पर्वतसदृशः, दन्तभङ्गनवांकुरैः उत्पीडितः, वामकर्णे कर्णकुण्डलं वृतम्। वृषारूढः, मेघनिनादसदृशः, महाग्निसदृशः, महाबलपराक्रमी। एवं भीषणरूपेण, महेश्वरः, ब्रह्मपुत्र्यै ज्ञानं दत्त्वा, सृष्टौ साहाय्यम् अकरोत्। तस्मात् रुद्रस्य कृपया, प्रत्येकं कल्पे, प्रजापतिरूपेण सततं सृष्टिः प्रवहति। एकदा ब्रह्मणा सृष्ट्यर्थं याचितः, नीलरक्तः, स्वेच्छया, मनसा सर्वान् स्वसदृशान् जीवांश्च सृष्टवान्। तैः जटाधरैः, निर्भयैः, नीलकण्ठैः, त्रिनेत्रैः, जरामरणवर्जितैः, दीप्तशूलधारिभिः, श्रेष्ठायुधधारिभिः। तैः समस्तं चतुर्दशभुवनम् आवृतम्। तान् विविधान् रुद्रान् दृष्ट्वा, पितामहः रुद्रं उवाच—“नमस्ते देवदेवेश, नमस्ते लाललोहित! अन्यान् जीवांश्च सृज, शुभं ते। एते मरणयुक्ताः।