शिवपुराणम्

श्रीभगवानुवाच— मया यः पन्था उपदिष्टः, तेनैव मनसो विक्षेपाणां निरोधनं योग इत्युच्यते, यत्र मनः मय्येव समाहितं भवति। हे देवी, मनःशमः सहस्राश्वमेधसहस्रादपि श्रेष्ठः, स च मोक्षदः, विषयेषु प्रवृत्तानां दुर्लभः। योगः तु तदुक्तः यस्येन्द्रियगणः संयमितः, निग्रहीतः, विरक्तस्य च केवलं, स पापानां नाशनं भवति। वैराग्यादेव ज्ञानमुत्पद्यते, ज्ञानात्पुनर्योगः प्रवर्तते। यो योगविद् भवति, अपि वा योगात्पतनं कृतवान्, तस्य मोक्ष एव न संशयः। दया सर्वदा कार्य्या, अहिंसा च, ज्ञानसंचयश्च। सत्यम्, अस्तेयम्, श्रद्धा, आत्मसंयमः, अध्यापनं, स्वाध्यायः, यज्ञकर्म च—एतानि सर्वाणि आचरितव्यानि। ध्यानेन, दैवतबुद्ध्या, ज्ञाननिष्ठया च यः ब्राह्मणः कर्म करोति, स योगे ज्ञानस्य सिद्धिम् आप्नोति। शीघ्रं ज्ञानयोगसंपन्नः स योगी ज्ञानाग्निना शरीरमिदं क्षिप्रमेव दहति, हे प्रिये। मदीययोगवित्तया मदीयप्रसादात् कर्मबन्धनं त्यजति—कर्मणोः शुभाशुभयोः मोक्षे विघ्नत्वात्, तस्मात् योगिना पुण्यपापे त्याज्ये इति ममाज्ञया। फलासक्त्या एव कर्मणा बध्यते न तु केवलकर्मणैव; अतः फलत्यागः कर्तव्यः। आदौ कर्मयज्ञेन मम बाह्यपूजनं कुर्यात्, ततः ज्ञानयोगाभ्यासेन योगं समाचरेत्। मम तत्त्वज्ञानप्राप्तौ शरीरिणः कर्मयज्ञेन मां न पूजयन्ति, ये समलोष्टाश्मकाञ्चनाः। सदा संन्यस्तः, उत्तममुनिः, मदीयभक्तियोगयुक्तः ज्ञानयोगनिष्ठश्च, स मय्येवैक्यं प्राप्नोति। ये तु द्विजाः, अपि च विरागरहिताः, मय्याश्रिताः, ते केवलं ज्ञानं, आचरणं, कर्म च आचरन्तु, यथायोग्यम्। मम पूजनं द्विविधं ज्ञेयम्—बाह्यं च आन्तरं च। तथा भक्तिरपि त्रिविधा—वाचा, मनसा, कायेन च। तपः, कर्म, जपः, ध्यानं, ज्ञानं—एतानि पञ्च भक्त्युपायाः मयि परिगण्यन्ते। यत्किंचित् बाह्यकृतं पूजनं, द्रव्यसमर्पणं वा, तदन्यैः ज्ञायते; यदन्तः स्वानुभूयते, तदन्तरं स्मृतम्। मनः यन्मय्यभिमुखं, तत्स्वयं न केवलं मनः, किन्तु मम नाम्नि यद्वाक् प्रवर्तते, सा एव वाक्, अन्यथा न। मम शिक्षया यः त्रिपुण्ड्रादिलक्षणैः चिह्नितं शरीरं, मम सेवायामेव युक्तं, तदेव शरीरं, अन्यन्न तु। बाह्यपूजनं तु द्रव्यादिकर्मैः क्रियते; शरीरस्य क्लेशः तपसा मां प्रति, स न मम शिक्षितः। जपः तु पञ्चाक्षरमन्त्रस्य पुनःपुनः उच्चारणं, प्रणवस्य च, रुद्रस्तोत्राद्यध्ययनं च, न तु केवलं वेदपाठः। ध्यानं तु मम रूपादिषु चिन्तनं, न स्वात्मन्यपि वा अन्येषु; ज्ञानं तु मम शास्त्रार्थबोधः, नान्येषु विषये। यत्र यत्र मनः सुखं लभते, तत्र तत्र सत्यनिष्ठया, यथापूर्ववासनया, आन्तरबह्ययोः स्थिरतया आचरितव्यम्। आन्तरं पूजनं बाह्यादुत्तमं, अधिकपुण्यसम्पन्नं, बाह्यकर्मदोषरहितं, तद्विशुद्धं च। शौचं तु आन्तरमेव, बाह्यशौचं न तु शौचं नाम; अन्तःशुद्धः शुचिरेव, बहिः अशुचिरपि। बाह्याभ्यन्तरयोः भक्तिः भावयुक्ता भवेत्, हे देवी, भावरहितं केवलं विषादहेतुः। मम किम् बाह्याभ्यन्तरकर्मभिः, अहं पूर्णः, नित्यम् शुद्धः; केवलं भावमात्रं गृह्णामि। हे देवी, भावात्मिका या क्रिया, सा मम सनातनधर्मः—या मनसा, वाचा, कर्मणा च फलासङ्गरहितया क्रियते। देवेश्वरि, फलहेतोः कृतं कर्म मम आश्रयः दुर्बलः; फलाकाङ्क्षी फलाभावे मां त्यक्तुं शक्नोति। निष्कलङ्के, यद्यपि फलकामः भक्तो मय्येव मनसा स्थितः, तस्य भक्त्यनुसारं फलं ददामि। ये तु निःस्वार्थेन मय्येव मनः प्रवर्तयन्ति, ते यद्यपि पश्चात् फलं वाञ्छन्ति, ते भक्ताः अपि मे प्रियाः। ये तु पूर्ववासनया फलाभावं वा चिन्तयन्तः, हतबलाः मय्येव शरणं यान्ति, ते मम परमप्रियाः। तेषां प्राप्तात् श्रेष्ठतरं नास्ति, ममापि, हे परदेवि, तत्समानं न किञ्चन। मम प्रसादेन तेषां भक्तिर्यदर्पिता, सा भक्तिः परमं मोक्षमपि ददाति, यथा बलं तद्वत्। ये महात्मानः मयि सर्वात्मना भक्ताः, मय्यर्पितचेतसः, तेषां धर्मानुष्ठानायाष्टौ लक्षणानि निर्दिष्टानि। मम भक्तेषु स्नेहः, पूजायां प्रीति:, स्वयं पूजनं, अङ्गकर्माणि मम निमित्तम्— मम कथाश्रवणेषु भक्तिः, वाणीनेत्रशरीरपरिवर्तनानि, सततं मम स्मरणं, मय्याश्रितजीवनं च। यत्रैतानि अष्टलक्षणानि दृश्यन्ते, स म्लेच्छोऽपि ब्राह्मणश्रेष्ठः, मुनिः, तेजस्वी, तपस्वी, पण्डितश्च। यो मम भक्तः, श्वपाचोऽपि, स मम चतुर्वेदविदः प्रियतरः; तस्मै दानं देयं, तस्मात् दानं ग्राह्यं, स एव पूज्यः ममवत्। यो मां पत्रं पुष्पं फलं तोयं वा भक्त्या समर्पयति, तं न जहामि, स च मां न जहाति। एवं श्रीभगवान् देवीं प्रति योगस्य, भक्तेः, ज्ञानस्य च रहस्यं स्नेहपूर्वकं न्यवेदयत्।