ଜଣେ ଯଦି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜଣେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଣ୍ଡ ଉଲ୍ଟାଇ ଲଟକି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ତଥାପି ଏଠାରେ ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁଫଳ ପାଆନ୍ତି, ସେଉଁଫଳ ଏହି ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶତାଧିକ ଯଜ୍ଞ କରି ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ବିଶେଷକରି, ପୌଷ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ବହୁତ ଫଳ ମିଳେ। ପୌଷ ମାସରେ ଯିଏ ଭକ୍ତିସହିତ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବାସ କରେ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ମାସରେ ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ ଦାନ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟାଯାଏ। ଏପରି କରିଲେ, ଅନେକ ଜନ୍ମର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଛୋଟ ବଡ଼ ଯେଉଁଫଳ ଥାଏ, ସେସବୁ ଦୂର ହୁଏ। ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଧନ, ସନ୍ତାନ ଓ ପରମ ସୁଖ ମିଳେ। ଯିଏ ପୌଷ ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ନିୟମ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ଉପବାସ କରେ, ଓ ରାତି ସାରା ପ୍ରଦୀପ ଜାଗାଏ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ହରିଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଶ୍ରବଣ କରି ଧର୍ମମୟ କଥାରେ ରାତି ଜାଗିଥାଏ, ସେ ଶୁଭ ସକାଳେ ନିୟମିତ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସୁନା, ଅନ୍ନ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରେ। ଏହି ପୂଜା ଓ ଜାଗାରଣ ପ୍ରତିବର୍ଷ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟରେ ରୁଚି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ଉପବାସ ଓ ଜାଗାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଦିନ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନୁସାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଯାମକ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ତାର୍କ୍ଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି ସର୍ପ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ହୁଏ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମହାସୁଖ ମିଳେ। ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଏଠାରେ ଥିବା ଦୁଃଖିତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସପ୍ତ ଅଧମ ଓ ସପ୍ତ ଉତ୍ତମ ସହିତ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଜନ୍ମାନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ, ସମସ୍ତେ ସମାନ ଲାଗନ୍ତି। ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ତୀର୍ଥସଂଗମ ମଧ୍ୟରେ ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଲେ, ଯେଉଁଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ନିୟମିତ ଏହି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶୁଷ୍କ ଓ ତରଳ ସବୁକିଛିକୁ ପୋଡ଼ିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଏଠି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମସ୍ତ ପାପ ଦଗ୍ଧ କରେ। ଏକପଟେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ତାଲିକା ଥାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥର ନିଜ ନିଜ ଫଳ ଅଛି, ଏଠି ସ୍ନାନରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ଏଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଗୋପ୍ରତାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, କେବେ ବି ଦୁଃଖ ଆସେନାହିଁ। ଯେପରି ବାରାଣସୀରେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେପରି ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟରେ ଚକ୍ରବାପୀ ତୀର୍ଥ ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏଠି ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସାକେତ ନଗରବାସୀମାନେ ଏଠିକୁ ଆସିଥିଲେ। ବିଦ୍ୱାନ, ମୋତେ କୁହ, କିପରି ରାଘବ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ? କିପରି ରାମ ଓ ସାକେତବାସୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ? ଏକଥା ହେଉଛି, ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରାମ ଅକ୍ଷୟ ଉଦ୍ୟମରେ ଲାଗିଥିଲେ। ତାହା ସୂତ୍ରଧାର ଦ୍ୱାରା ଶୁଣି, ଯେଉଁ ମକଡ଼ସବୁ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଥିରେ ଆସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେବସନ୍ତାନ ବାନର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବାନରସେନାପତି ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯଦି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବେ...” ବନର, ଭଲୁକ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ବିଭୀଷଣ...” (ଏଉଁଭାବରେ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥିଲା)।