ଅବନ୍ତିକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ଓ ଗୌରବ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କଥା ହେଉଛି—ଏଠାରେ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଯାହାର ପ୍ରଧାନ ପୂଜାସ୍ଥଳ ସମସ୍ତ ପୂଜାସ୍ଥଳର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠିରେ ପୁର୍ବେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ନିଜ ପରିବାରର ମାନ୍ୟତା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସନ୍ତାନ ଲାଭ ପାଇଁ ସେ ନିତ୍ୟ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରି ଦୀର୍ଘ ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଏଠିରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଦେହ ଦେଇ ଭାଗ୍ୟବାନ ଲୋକ ଚିରଯୁଗୀ ବ୍ରହ୍ମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପୂଜାସ୍ଥଳର କୃପାରେ ଦକ୍ଷ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏଠିରେ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ପଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏଠିରେ ଶୁଭାସନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଭଦ୍ରକାଳୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରରେ ଭୈରବ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷକ। ଦେବୀ ସେଉଁଠି ସେତିକି ମମତାରେ ଭୈରବଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି। ଏଠିରେ ମହାପୁଣ୍ୟବାନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରତି ଉତ୍ସବ ଦିନରେ ନିୟମିତ ଏସ୍ଥଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ନିୟମିତ ନୈତିକ ଲୋକମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠିରେ ଭକ୍ତମାନେ ନିଜ ଭକ୍ତି ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଉପଭୋଗ୍ୟ ଦାନ କରି ଅପରାଧରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଉନାହାନ୍ତି। ପ୍ରତି ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଏଠିରେ ରକ୍ଷକ ଭୈରବଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରିବାର ସହିତ ସ୍ନାନ କରି ପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜା ବେଳେ ସୁନା, ମଣି, ମୁକୁତ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ବସ୍ତ୍ର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ, ସ୍ନାନ କରି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ରାତି ଜାଗି ରହିବା ଉଚିତ। ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଲେ, ଜନମ ଜନମର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି ଓ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଜାଗି ରହିବାର ଫଳ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ ହେଉଛି। ଶିବଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି ଚାରି ହଜାର ଗାଈ ଓ ଛେନା ଦାନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହିପରେ ବିଭାଗର ଶେଷ ଅଂଶରେ, 'କୁଟୁମ୍ବେଶ୍ୱରର ମହିମା ବର୍ଣ୍ନନ' ଅଧ୍ୟାୟ ଅବନ୍ତିକ୍ଷେତ୍ରର ଗୌରବ ବିଷୟରେ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ—ଦେବପ୍ରୟାଗ ଏକ ଏପରି ସ୍ଥାନ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହା ଦେବମାନେର ଉତ୍ତମ ନିବାସ, ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି। କ୍ଷିପ୍ରା ନଦୀର ପୂର୍ବ ତୀରରେ ସେହି ପୂଜାସ୍ଥଳ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠିରେ ମାଧବ ଦେବତା ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠିରେ ଆନନ୍ଦ ଭୈରବ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ, ଏଠିରେ ପୂଜା କରିବା ଭକ୍ତମାନେ କେବେ ଭୈରବୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ଦିନ, ବୁଧବାର ଓ ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହି ଦିନ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଙ୍ଗାର ଜନ୍ମ ଘଟେ। ଏହି ଦିନ ଏଠିରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। କେବଳ ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏଠିରେ ଏକ ନିୟମିତ, ନିଜ ନିୟମ ଓ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକ ଅଛି। କିନ୍ତୁ କିଛି ଅପରାଧରେ ତାଙ୍କର ବ୍ରତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ ପାରିଲା ନାହିଁ। ବ୍ୟାସ, ତାଙ୍କ ଗୃହରେ ଏକ ମହାତପସ୍ୱୀ ଅତିଥି ଭାବେ ଆସିଲେ। ସେ ନାରଦଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ। ବ୍ୟାସ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜାଣିଥିବା, ଏହି ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କେମିତି ହେଲା, କେଉଁ ପାପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଭଙ୍ଗ ଘଟିଲା?