ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋକ୍ଷ କାମନା କରୁଥିବା ଜଣେ ଜନ ଯେତେବେଳେ ମହାମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଏହି ମହାମୁକ୍ତି ଦାୟକ ଲିଙ୍ଗର ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମେ ଅବଶ୍ୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀର ରେହିଥିବା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ, ରଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଭାଗ୍ୟବଶତ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଭାଗ୍ୟବଶତ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି।" ଏହିପରି କହି, ରାଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇଜଣେ ସେଇ ମୁକ୍ତିଲିଙ୍ଗ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଦୁଇଜଣେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ସେଇ ଲିଙ୍ଗ ଭିତରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଅପରାଧରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦ୍ୱାରା ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ହେ ମୂର୍ଖମାନେ, ପୂଣ୍ୟ, ଦାନ, ନିୟମ—ଏହାର କଣ ଉପକାର? ଦେବତାମାନେ, ଅସୁରମାନେ, ମହାର୍ଷିମାନେ—କେହି ମୋତେ ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ। ପ୍ରଜାପତି ମଧ୍ୟ ମୋର ପରମ ରୂପକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣି ପାରନ୍ତିନାହିଁ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତେଜ ଯାହା ଲିଙ୍ଗ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହାକୁ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ମୋର କୃପାରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: "ଯାହାଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ—ସେ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସା ପୁତ୍ର ଅତ୍ରି ନାମକ ଋଷି। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଥିଲେ ସୋମ; ପରେ ମାତୃମାନ୍ୟଙ୍କର ଅଂଶରେ ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସୋମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଅନେକ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରୋହିଣୀ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିଲେ। ଦକ୍ଷ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କେହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଲେନାହିଁ, ତିନି ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ। ଏହା ସୁନି ସୋମ ଶାପିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେଇ ନିତ୍ୟ ଜଳମୟ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କର ଶାପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ, ସୋମ ତାଙ୍କ ସହ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ଆମେ ତୁମ ଶରଣାଗତ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।" ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ସନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ ଓ ଶିତଳ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ସେଉଁଠି, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଶାପର ଶେଷ କରିବେ ବୋଲି ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଦେବତାମାନେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: "ଓଁ ନମୋ ହୃଷୀକେଶ, ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ପୂର୍ବଜ।" "ହେ ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଦେବତାମାନେ ତୁମର ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଆମର ପରମ ଦେବ, ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ସୋମ ବିନା ପୃଥିବୀରେ ଔଷଧିମାନେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି," ବୋଲି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ। ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, "ଭୟ ଛାଡ଼, ହେ ଅମରମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରୁଛି।" ଏହିପରି କହି, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ। "ମୋତେ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରି, ସାକ୍ଷାତ୍ ନ ଦେଖିଲେ, ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଯାଏ।" "ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କର। ତାହାଠାରୁ ତୁମେ ଅମୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ପାଇବ। ମନ୍ଦରା ପର୍ବତକୁ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ, ବାସୁକୀ ସର୍ପକୁ ରଶି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କର।" ହେ ଦେବୀ, ପୂର୍ବରୁ ସୋମଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି ଦେବତା, ଅସୁର, ଦାନବମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି କାରଣରେ ବାସୁକୀଙ୍କ ପୁଛ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ସର୍ପମୁଣ୍ଡକୁ ଉଠାଇ ଆଉ ଆଉ ପୁଣିପୁଣି ତଳକୁ ଫିଙ୍ଗିଥିଲେ। ଏହାରେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ।