ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ‘ਸ਼ੈਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਦੇਵ ਅਨੰਗ ਵੀ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਥੇ ਇਕੱਠ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਵਿਣੁ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ‘ਸੌਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਤਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਭਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਪਵਿੱਤਰ ‘ਆਸ਼ਵਿਨ’ ਤੀਰਥ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਜੋੜੇ ਆ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਪਾਂਡਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਇੱਥੇ ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਾਤ੍ਰੀ, ਸਾਰੇ ਔਸ਼ਧੀ ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਇਥੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉੱਤਰ, ‘ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ’ ਮਹਾਤੀਰਥ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ, ਸੋਹਣੀ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਦਾ ਨਦੀ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕੁੰਭਾ ਨਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਜਦਕਿ ਯਮੁਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਨਾਦ੍ਰੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਇਕ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਓਹਲੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਥੇ ਗਏ। ਮੈਂ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਅਰੁਣ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਹਵਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮੰਤ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਨੂੰ—ਪਹਾੜ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੂਸ਼ਣ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ: ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ? ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਰੁਣ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ (ਮਾਰਕਤ) ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਈ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਅਰੁਣ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਤੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਗੌਰੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਅਰੁਣਾਚਲ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ?" ਉਸਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ੍ਰੀਫਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ: "ਹੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ...