स तदा कूपतीरे क्षिप्रं पूजनीयमिति प्रोक्तं लिङ्गमद्भुतमद्भुतगुणयुक्तं तत्रैव दुग्धतीर्थे पवित्रं दुग्धेश्वरनाम्ना विख्यातमिति स्मरतः। तेन भक्त्या तद्देवालये दुग्धेश्वरलिङ्गं विधिवदर्चितम्। यत्र सीता देवी स्नानपूर्वकं पूजां कृतवती, स एव दुग्धतीर्थः सर्वदुग्धनदीनाम् संगमस्थानमिति कथ्यते। ये नराः सीतातीर्थे स्नात्वा दुग्धेश्वरं भगवानं पश्यन्ति, तत्र स्नानजपहोमदानानि सर्वाण्यशेषफलानि भवन्ति। तत्र च यः सम्यग्दुग्धेश्वरमर्चयति, स सर्वकामानवाप्नोति। एवं यः नियमपूर्वकं दयायुक्तधर्मनिष्ठश्च तत्र आचरति, तस्य सर्वेऽपि शुभफलानि सुलभानि भवन्ति। तस्यां पूर्वदिशि सुग्रीवेण प्रतिष्ठितं महाश्रयं दृश्यते। तत्र स्नानदानानन्तरं सम्यग्रामं पूजयित्वा, तस्य प्रतिकूले दिशि हनुमत्कुण्डमिति स्थलमस्ति। तयोः स्थले स्नानदानपूजनैः यः रामं पूजयति, अयोध्या नाम धर्मरत्नकोशः परमपवित्रत्वेन प्रसिद्धा भवति। एवं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिं वसिष्ठं विनयेन प्रोचुः—"तपोनिधे, एषा दुर्लभा कथा विस्तरेण कथ्यताम्। हे ब्रह्मन्, अयोध्यायाः परमं यशो यथावर्णितं शृणुमः। कथं वयं नियमेन क्रमशः तीर्थयात्रां सम्पादयेम? यस्य श्रवणेन सर्वपापविनिर्मुक्तिर्भवति, अस्मिन्सन्देहः नास्ति।" एषा अयोध्या नाम गोप्यतमं क्षेत्रं परमं स्मृतम्। अत्र सिद्धाः सुराः च विष्णुव्रतधारिणः सदा वसन्ति। ते परमयोगं कुर्वन्ति, संयतप्राणेन्द्रियाः च। अत्र पद्मशोभितह्रदैः नलिनीदलैरलंकृतं क्षेत्रं विराजते। हरिक्षेत्रे नित्यवासनं सदा रमणीयमस्ति। यथा अत्रैव मोक्षलाभः, एवं अन्यत्र न लभ्यते; अयोध्या हि महती परमपुण्यभूमिः। नैमिषे, कुरुक्षेत्रे, गंगाद्वारे, पुष्करे च—अत्र यल्लभ्यते, तत्सर्वत्रातिक्रान्तम्; सर्वेषां तीर्थानां मध्ये एषा एव श्रेष्ठा स्मृता। अत्र अव्यक्तलक्षणाः मुनयः, सिद्धाः, महर्षयश्च—तैः सदा हरिः परमयोगबलं ऐश्वर्यं च दत्तवान्। ब्रह्मा, दिव्यर्षयः, श्रीः, वायुः, सूर्यश्च—एते सर्वे भगवन्तं हरिं सर्वत्र भक्त्या पूजयन्ति; एकचित्ताः सदा हरिं सेवन्ते। यः पुरुषः विषयेषु आसक्तचित्तः धर्मे च विरक्तः, सापि अत्र आगत्य पुण्यलाभं प्राप्नोति। ये तु वेदनिष्ठाः, यज्ञाङ्गनिवासिनः, जितेन्द्रियाश्च, ते ज्ञानिनः रागरहिताः शरीरत्यागसमये यत्प्राप्नुवन्ति, तत् सहस्रजन्मसाधकयोगिनामपि दुर्लभं। संक्षेपेण अहं अस्य क्षेत्रस्य अद्भुतं वैभवं वदामि; अन्यत्र न किञ्चिदिदृशं क्षेत्रं दृश्यते। ये पुण्येच्छवः प्रयत्नेन अत्र आगच्छन्ति, ते तीर्थयात्रां कुर्युः। प्रथमदिने संयतात्मानः उपवासं कुर्वन्ति। यस्य वासो गुणैः सहितः, पापेभ्यश्च निवृत्तः, स उपवासं कृत्वा चक्रतीर्थे स्नात्वा पुण्यवान्भवति। तत्र ब्राह्मणं पूजयित्वा विष्णुं हरिं दर्शनं कुर्यात्। तत्र व्रती धर्मेण शिरोमुण्डनं कारयेत्। सहस्रधारिण्या नद्यां स्नात्वा, शेषदेवं सम्यगर्चयेत्। ततः चक्रधरं हरिं दृष्ट्वा, शक्त्यानुसारं दानं दद्यात्; रात्रौ महादेव्याः समीपे जागरणं कुर्यात्। एवं सुसम्पन्नायाम् अयोध्यायां तीर्थयात्रा विधिपूर्वकं कर्तव्या, यत्र स्नानपूजनदानैः सर्वे पुण्यफलानि सुलभानि भवन्ति, मोक्षश्चावश्यं लभ्यते।