વરાહપુરાણમ્

ભવાન્ શશી સૂર્યહુતાશનોઽસિ ત્વયિ પ્રલીનં જગદેતદુચ્યતે । ભવત્પ્રતિષ્ઠં રમતે જગત્ યતઃ સ્તુતોઽસિ રામેતિ જગત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।। ૧૨.

તમે ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ છો; આ સમગ્ર જગત તમારી અંદર લય પામે છે એમ કહેવાય છે; જગત તમામાં સ્થિર રહી આનંદ પામે છે, તેથી તમે 'રામ' તરીકે પ્રસિદ્ધ અને જગતના આધાર છો.

ભવાર્ણવે દુઃખતરોર્મિસંકુલે તથાક્ષમાનગ્રહણેઽતિભીષણે । ન મજ્જતિ ત્વત્સ્મરણપ્લવો નરઃ સ્મૃતોઽસિ રામેતિ તથા તપોવને ।। ૧૨.

સંસારના દરિયામાં, દુઃખની ભયાનક લહેરો અને અક્ષમતા રૂપી ભયાનક મગર વચ્ચે, જે મનુષ્ય તમારું સ્મરણ રૂપ નાવ ધરાવે છે, તે ક્યારેય ડૂબતો નથી; તેથી તમે તપovanaમાં પણ 'રામ' તરીકે સ્મરણ પામો છો.

વેદેષુ નષ્ટેષુ ભવાંસ્તથા હરે કરોષિ માત્સ્યં વપુરાત્મનઃ સદા । યુગક્ષયે રઞ્જિતસર્વદિઙ્મુખો ભવાંસ્તથાગ્નિર્બહુરૂપધૃગ્ વિભો ।। ૧૨.

જ્યારે વેદો નષ્ટ થયા ત્યારે, હે હરિ, તમે હંમેશા પોતાના માટે માછલીનું રૂપ ધારણ કર્યું; યુગના અંતે, જ્યારે સર્વ દિશાઓ લાલ થઈ જાય છે, ત્યારે, હે મહાશક્તિમાન, તમે અગ્નિ બની, અનેક સ્વરૂપ ધારણ કરો છો.

કૌર્મં તથા તે વપુરાસ્થિતઃ સદા યુગે યુગે માધવ તોયમન્થને । ન ચાન્યદસ્તીતિ ભવત્સમં ક્વચિ- જ્જનાર્દનાદ્ યઃ સ્વયં ભૂતમુત્તમમ્ ।। ૧૨.

હે માધવ, દરેક યુગમાં, દરિયાની મથન વખતે, તમે કાચબાની મૂર્તિ ધારણ કરી છે. હે જનાર્દન, તમે જે સર્વોપરી છો, એવાં બીજું કોઈયે નથી; તમારી સમાનતા ક્યાંય નથી.

ત્વયા તતં વિશ્વમિદં મહાત્મન્ સ્વકાખિલાન્ વેદ દિશશ્ચ સર્વાઃ । કથં ત્વમાદ્યં પરમં તુ ધામ વિહાય ચાન્યં શરણં વ્રજામિ ।। ૧૨.

હે મહાત્મા, આખું જગત તમારી જ હાજરીથી વ્યાપ્ત છે; તમે બધાં દિશાઓને સંપૂર્ણ જાણો છો. હું કેમ તમને, જે મૂળ અને સર્વોચ્ચ આશ્રય છો, છોડીને બીજું કોઈ આશ્રય શોધું?

ભવાનેકઃ પૂર્વમાસીત્ તતશ્ચ ત્વત્તો મહી સલિલં વહ્નિરુચ્ચૈઃ । વાયુસ્તથા ખં ચ મનોઽપિ બુદ્ધિ- શ્ચેતોગુણાસ્તત્પ્રભવં ચ સર્વમ્ ।। ૧૨.

પ્રથમ તો માત્ર તમે જ હતા; પછી તમારી પાસેથી ધરતી, પાણી, તેજ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને ચેતનાના ગુણો—all બધું જ ઉત્પન્ન થયું.

ત્વયા તતં વિશ્વમિદં સમસ્તં સનાતનસ્ત્વં પુરુષો મતો મે । સમસ્તવિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્તે સહસ્ત્રબાહો જય દેવ દેવ । નમોઽસ્તુ રામાય મહાનુભાવ ।। ૧૨.

આ આખું જગત તમારી હાજરીથી ભરેલું છે; તમે શાશ્વત છો, અને મારા માટે પરમ પુરુષ છો. હે સર્વવિશ્વના સ્વામી, વિશ્વરૂપ, હજારો હાથવાળા દેવ, તમને વિજય મળે! હે દેવોમાંના દેવ, મહાનુભાવી રામને વંદન.

ઇતિ સ્તુતો દેવવરઃ પ્રસન્નઃ તદા રાજ્ઞઃ સુપ્રતીકસ્ય મૂર્તિમ્ । સંદર્શયામાસ તતોઽભ્યુવાચ વરં વૃણીષ્વેતિ ચ સુપ્રતીકમ્ ।। ૧૨.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ દેવ પ્રસન્ન થયા અને રાજા સુપ્રતીકને પોતાની મૂર્તિ દર્શાવી, પછી કહ્યું: 'હે સુપ્રતીક, તું ઇચ્છતો હોય એ વર માંગ.'

એવં શ્રુત્વા વચનં તસ્ય રાજા સસંભ્રમં દેવદેવં પ્રણમ્ય । ઉવાચ દેવેશ્વર મે પ્રયચ્છ લયં યદાસ્તે પરમં વપુસ્તે ।। ૧૨.

આ શબ્દો સાંભળી, રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક દેવોમાંના દેવને વંદન કરી કહ્યું: 'હે દેવેશ, જ્યારે સર્વનો અંત આવે ત્યારે મને તમારી પરમ મૂર્તિમાં લીન થવાનો વર આપો.'

ઇતીરિતે રાજવરઃ ક્ષણેન લયં તથાઽગાદસુરઘ્નમૂર્તૌ । સ્થિતસ્તસ્મિન્નાત્મભૂતો વિમુક્તઃ સ ભૂમિપઃ કર્મકાણ્ડૈરનેકૈઃ ।। ૧૨.

રાજાએ આમ કહ્યું, અને ક્ષણમાં જ તે અસુરવિનાશક સ્વરૂપમાં લીન થઈ ગયો; એ અવસ્થામાં સ્થિર રહી, અનેક કર્મકાંડથી મુક્તિ પામ્યો, એ ભૂમિપતિ.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ઇતીરિતં તે તુ મયા પુરાણં સ્વાયમ્ભુવે ચાદિકૃતૈકદેશમ્ । શક્યં ન ચાસ્યૈર્બહુભિઃ સહસ્ત્રૈ- રપીહ કેનાપિ મુખેન વક્તુમ્ ।। ૧૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હું તને આ પ્રાચીન વાર્તા કહી, જે સ્વાયંભુવને કહેવામાં આવી હતી; આ કથા હજારો લોકો સાથે મળીને પણ આખી કહી શકાતી નથી.'

ઉદ્દેશતઃ સંસ્મૃતમાત્રમેત- ન્મયા ભદ્રે કથિતં તે પુરાણમ્ । સમુદ્રતોયાત્ પરિમાણસૃષ્ટિઃ ક્વચિત્ ક્વચિદ્ વૃત્તમથો હ્યનર્ધ્યમ્ ।। ૧૨.

હે શુભે, મેં તને આ પુરાણ માત્ર સંક્ષિપ્તમાં, સ્મરણ મુજબ કહ્યું છે; સમુદ્રના પાણીની રચના અને અહીં-ત્યાં જે બન્યું એ બધું અપરિમિત છે.

સ્વયમ્ભુવા કથિતં બ્રહ્મણાઽપિ નારાયણેનાપિ કુતો ભવેઽન્યઃ । અશક્યમસ્માભિરિતીરિતં તે તન્મૂર્ત્તિત્વાત્ સ્મરણેનેદમાદ્યમ્ ।। ૧૨.

આ કથા સ્વયંભૂ બ્રહ્મા અને નારાયણ પણ કહી ચૂક્યા છે; બીજું કોણ કહી શકે? એ સ્વરૂપની વિશાળતાને કારણે, અમારે માટે આખું કહેવું અશક્ય છે—માત્ર શરૂઆતનું સ્મરણ શક્ય છે.

સમુદ્રે બાલુકાસંખ્યા વિદ્યતે રજસઃ ક્ષિતૌ । ન તુ સૃષ્ટેઃ પુનઃ સંખ્યા ક્રીડતઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૧૨.

પૃથ્વી પર દરિયાની રેતના કણોની ગણતરી નથી; પણ પરમેશ્વર જે સર્જન કરે છે, એની સંખ્યા તો ક્યારેય થઈ જ ન શકે.

એષ નારાયણસ્યાંશો મયા પ્રોક્તઃ શુચિસ્મિતે । કૃતે વૃત્તાન્ત એષશ્ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૧૨.

હે સુશીલ સ્મિતવાળી, નારાયણ વિષયક આ ભાગ મેં તને કહ્યું; કૃત યુગમાં જે બન્યું એ જ વાર્તા છે—હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ધરણ્યુવાચ । એતત્ તન્મહદાશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા ગૌરમુખો મુનિઃ । તે ચાપિ મણિજાઃ પ્રાપ્તાઃ કિં ફલં તુ વરં ગુરોઃ ।। ૧૩.

ધરાએ કહ્યું: 'આ મહાન અને આશ્ચર્યજનક ઘટના જોઈને, ગૌરમુખ ઋષિ અને એ મણિધારી લોકો ને ગુરુ પાસેથી શું ફળ કે વર મળ્યું?'

કોઽસૌ ગૌરમુખઃ શ્રીમાન્ મુનિઃ પરમધાર્મ્મિકઃ । કિં ચકાર હરેઃ કર્મ્મ દૃષ્ટ્વાઽસૌ મુનિપુંગવઃ ।। ૧૩.

એ ગૌરમુખ કોણ છે, જે શ્રેષ્ઠ, ધર્મનિષ્ઠ અને વિખ્યાત ઋષિ છે? એ મહાન ઋષિએ હરિના કાર્યો જોઈને શું કર્યું?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નિમિષેણ કૃતં કર્મ દૃષ્ટ્વા ભગવતો મુનિઃ । આરિરાધયિષુર્દેવં તમેવ પ્રયયૌ વનમ્ । પ્રભાસં નામ સોમસ્ય તીર્થં પરમદુર્લભમ્ ।। ૧૩.

શ્રીવરાહે કહ્યું: ભગવાને એક પળમાં જે કાર્ય કર્યું એ જોઈ, ઋષિએ ભગવાનની આરાધના કરવા ઈચ્છી અને પ્રભાસ નામના, સોમના દુર્લભ તીર્થમાં ગયા.

તત્ર દૈત્યાન્તકૃદ્ દેવઃ પ્રોચ્યતે તીર્થચિન્તકૈઃ । આરાધયામાસ હરિં દૈત્યસૂદનસંજ્ઞિતમ્ ।। ૧૩.

ત્યાં તીર્થનું ધ્યાન કરનારા લોકો દ્વારા દૈત્યવિનાશક દેવની સ્તુતિ થાય છે; એણે દૈત્યસૂદન હરિની આરાધના કરી.

તસ્યારાધયતો દેવં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ । આજગામ મહાયોગી માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।। ૧૩.

જ્યારે એ ભગવાન હરિ, નારાયણ, પ્રભુની આરાધના કરી રહ્યો હતો, ત્યારે મહાન યોગી અને મહર્ષિ માર્કંડેય ત્યાં આવ્યા.

તં દૃષ્ટ્વાઽભ્યાગતં દૂરાદર્ઘપાદ્યેન સો મુનિઃ । અર્ચયામાસ તં ભક્ત્યા મુદા પરમયા યુતઃ ।। ૧૩.

એમને દૂરથી આવતાં જોઈ, ઋષિએ પરમ આનંદ અને ભક્તિથી પાદ્યાદિથી તેમનું પૂજન કર્યું.

કૌશ્યાં વૃષ્યાં તદાસીનં પપ્રચ્છેદં મુનિસ્તદા । શાધિં માં મુનિશાર્દૂલ કિં કરોમિ મહાવ્રત ।। ૧૩.

પછી, ગૌશાળામાં બેઠેલા ઋષિએ એમને પૂછ્યું: 'મને કહો, મહાન વ્રતધારી, હું શું કરું?'

એવમુક્તઃ સ વિપ્રેન્દ્રો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ । ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા મુનિં ગૌરમુખં તદા ।। ૧૩.

એ રીતે પૂછાતા, મહાન તપસ્વી માર્કંડેયે એ સમયે ગૌરમુખ ઋષિ સાથે મૃદુ વાણીમાં વાત કરી.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ । એતદેવ મહત્કૃત્યં યત્સતાં સંગમો ભવેત્ । યત્તુ સાન્દેહિકં કાર્યં તત્પૃચ્છસ્વ મહામુને ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'સજ્જનોની સાથે રહેવું એ જ સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે. પણ જો તને કોઈ કાર્યમાં શંકા હોય, તો એ વિશે પૂછ.'

ગૌરમુખ ઉવાચ । એતે હિ પિતરો નામ પ્રોચ્યન્તે વેદવાદિભિઃ । સર્વવર્ણષુ સામાન્યા ઉતાહોસ્વિત્ પૃથક્ પૃથક્ ।। ૧૩.

ગૌરમુખે કહ્યું: 'વેદના જ્ઞાતાઓ કહે છે કે આ પિતૃઓ કહેવાય છે. શું એ બધા વર્ણોમાં સામાન્ય છે કે અલગ અલગ છે?'

માર્કણ્ડેયઃ । સર્વેષામેવ દેવાનામાદ્યો નારાયણો ગુરુઃ । તસ્માદ્ બ્રહ્મા સમુત્પન્નઃ સોઽપિ સપ્તાસૃજન્મુનીન્ ।। ૧૩.

માર્કંડેયે કહ્યું: 'બધા દેવતાઓમાં નારાયણ પ્રથમ ગુરુ છે; એમની પાસેથી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને એમણે સાત ઋષિઓની રચના કરી.'

માં યજસ્વેતિ તેનોક્તાસ્તદા તે પરમેષ્ઠિના । આત્મનાત્માનમેવાગ્રે અયજન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૧૩.

'મને પૂજો' એમ પરમેશ્વરે એમને કહ્યું; શરૂઆતમાં એમણે પોતે પોતાનું પૂજન કર્યું—એવું શાસ્ત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

તેષાં વૈ બ્રહ્મજાતાનાં મહાવૈકારિકર્મણામ્ । અશપદ્ વ્યભિચારો હિ મહાનેષ કૃતો યતઃ । પ્રભ્રષ્ટજ્ઞાનિનઃ સર્વે ભવિષ્યથ ન સંશયઃ ।। ૧૩.

બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલા અને મહાન સર્જન કાર્યમાં લાગેલા એ લોકોમાં મોટો અપકર્મ થયો, તેથી શ્રાપ મળ્યો: 'તમને બધાને જ્ઞાનથી વિહોણા થવું પડશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

એવં શપ્તાસ્તતસ્તે વૈ બ્રહ્મણાત્મસમુદ્ભવાઃ । સદ્યો વંશકરાન્ પુત્રાનુત્પાદ્ય ત્રિદિવં યયુઃ ।। ૧૩.

એ રીતે શ્રાપ મળ્યા પછી, બ્રહ્માના સ્વયં ઉત્પન્ન થયેલા એ લોકો, વંશ ચાલુ રાખનારા પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને તરત જ સ્વર્ગે ગયા.