തസ്യ നാനദതോ ജ്വാലാഃ ശ്രോത്രേഭ്യോ നിര്യയുസ്തദാ । തത്ര ഭൂതാനി വേതാലാ ഉച്ഛ്രുഷ്മാഃ പ്രേതപൂതനാഃ ।। ൨൧.
അവൻ ഗർജിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ ചെവികളിൽ നിന്ന് ജ്വാലകൾ പുറത്ത് വന്നു; അവിടെ നിന്ന് വേതാളന്മാർ, ഉഗ്രശക്തിയുള്ള ഭൂതങ്ങൾ, പ്രേതങ്ങൾ, പിശാചുകൾ എന്നിവ ജനിച്ചു.
കൂഷ്മാണ്ഡാ യാതുധാനാശ്ച സര്വേ പ്രജ്വലിതാനനാഃ । ഉത്തസ്ഥുഃ കോടിശസ്തത്ര നാനാപ്രഹരണാവൃതാഃ ।। ൨൧.
കൂഷ്മാണ്ഡന്മാരും യാതുധാനന്മാരും, എല്ലാവരും ജ്വലിക്കുന്ന മുഖങ്ങളോടെ, അനേകം ആയുധങ്ങൾ കൈവശം വച്ച് കോടിക്കണക്കിന് അവിടെ ഉദിച്ചു.
തേ ദൃഷ്ട്വാ ഭൂതസംഘാതാ വിവിധായുധപാണയഃ । സസര്ജ വേദവിദ്യാങ്ഗം രഥം പരമശോഭനമ് ।। ൨൧.
വിവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ള ആ ഭൂതസമൂഹങ്ങളെ കണ്ടു, വേദവിദ്യയുടെ അവയവങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അത്യന്തം മനോഹരമായ ഒരു രഥം അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
തസ്മിന്നൃഗാദയസ്ത്വശ്വാസ്ത്രിതത്ത്വം ച ത്രിവേണുകമ് । ത്രിപൂജകം ത്രിഷവണം ധര്മാക്ഷം മാരുതധ്വനിമ് ।। ൨൧.
ആ രഥത്തിൽ ഋഗ്വേദം മുതലായ വേദങ്ങൾ, കുതിരകൾ, മൂന്നു തത്ത്വം, ത്രിവേണു, ത്രിപൂജ, ത്രിശവണം, ധർമ്മം അനുസരിച്ചുള്ള പാശ, വായുവിന്റെ ശബ്ദം എന്നിവയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
അഹോരാത്രേ പതാകേ ദ്വേ ധര്മാധര്മേ തു ദണ്ഡകേ । ശകടം സര്വവിദ്യാശ്ച സ്വയം ബ്രഹ്മാദിസാരഥിഃ ।। ൨൧.
പകലും രാത്രിയും അവന്റെ രണ്ട് പതാകകളാണ്, ധർമ്മവും അധർമ്മവും രണ്ട് ദണ്ഡങ്ങൾ. സർവ്വവിദ്യകൾ ആനവണ്ടായാണ്, ബ്രഹ്മാവും മറ്റ് ദേവതകളും തന്നെ സർത്ഥികളാണ്.
ഗായത്രീ ച ധനുസ്തസ്യ ഓങ്കാരോ ഗുണ ഏവ ച । സ്വരാഃ സപ്ത ശരാസ്തസ്യ ദേവദേവസ്യ സുവ്രത ।। ൨൧.
ഗായത്രീ അവന്റെ വില്ലാണ്, ഓം എന്നത് വില്ലിന്റെ നൂലാണ്, ഏഴ് സ്വരങ്ങൾ ആ ദേവദേവന്റെ അമ്പുകളാണ്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായവനേ.
ഏവം കൃത്വാ സ സാമഗ്രീം ദേവദേവഃ പ്രതാപവാന് । ജഗാമ ദക്ഷയജ്ഞായ കോപാദ് രുദ്രഃ പ്രതാപവാന് ।। ൨൧.
ഇങ്ങനെ എല്ലാം ഒരുക്കിയ ശേഷം, മഹാതേജസ്സുള്ള ദേവദേവൻ കോപത്തോടെ ദക്ഷന്റെ യാഗശാലയിലേക്ക് പോയി.
ഗച്ഛതസ്തസ്യ ദേവസ്യ അമ്ബരാങ്ഗിരസം നയത് । ഋത്വിജാം മന്ത്രനിചയോ നഷ്ടോ രുദ്രാഗമേ തദാ ।। ൨൧.
ആ ദേവൻ ആകാശത്തിലൂടെ അങ്കിരസന്മാരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, രുദ്രൻ എത്തിയപ്പോൾ യാഗികന്മാരുടെ മന്ത്രങ്ങൾ എല്ലാം അപ്രത്യക്ഷമായി.
വിപരീതമിദം ദൃഷ്ട്വാ തദാ സര്വേ ച ഋത്വിജഃ । ഊചുഃ സംനഹ്യതാം ദേവാ മഹദ് വോ ഭയമാഗതമ് ।। ൨൧.
ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചതു കണ്ടപ്പോൾ എല്ലാ യാഗികന്മാരും പറഞ്ഞു: 'ദേവന്മാരേ, ആയുധങ്ങൾ എടുക്കൂ, വലിയ ഭയം നിങ്ങളെ എത്തിച്ചേർന്നു.'
കശ്ചിദായാതി ബലവാനസുരോ ബ്രഹ്മനിര്മിതഃ । യജ്ഞഭാഗാര്ഥമേതസ്മിന് ക്രതൌ പരമദുര്ലഭമ് ।। ൨൧.
'ബ്രഹ്മാവാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഒരു ശക്തനായ അസുരൻ യാഗഭാഗം നേടാനായി ഇവിടെ വരുന്നു. ഈ യാഗത്തിൽ അതു നേടുന്നത് വളരെ ദുഷ്ക്കരമാണ്.'
ഏവമുക്താസ്തതോ ദേവാ ഊചുര്മാതാമഹം തദാ । ദക്ഷ താത കിമത്രാസ്മത്കാര്യം ബ്രൂഹി വിവക്ഷിതമ് ।। ൨൧.
ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ ദേവന്മാർ അവരുടെ പിതാമഹനോടു പറഞ്ഞു: 'ദക്ഷാ, മഹാനുഭാവാ, ഇവിടെ ഞങ്ങൾ എന്ത് ചെയ്യണം? നിങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം പറയൂ.'
ദക്ഷ ഉവാച । ഗൃഹ്യന്താം ദ്രുതമസ്ത്രാണി സംഗ്രാമോഽത്ര വിധീയതാമ് । ഏവമുക്തേ തദാ ദേവൈര്വിവിധായുധധാരിഭിഃ । രുദ്രസ്യാനുചരൈഃ സാര്ധം മഹദ്യുദ്ധം പ്രവര്തിതമ് ।। ൨൧.
ദക്ഷൻ പറഞ്ഞു: 'ഉടൻ ആയുധങ്ങൾ എടുക്കൂ, ഇവിടെ യുദ്ധം ഒരുക്കണം.' ദേവന്മാർ വിവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈവശം വച്ച്, രുദ്രന്റെ അനുചിതരോടൊപ്പം മഹായുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
തത്ര വേതാലഭൂതാനി കൂഷ്മാണ്ഡാ ഗ്രഹപൂതനാഃ । യുയുധുര്ലോകപാലൈശ്ച നാനാശസ്ത്രധരാണി ച ।। ൨൧.
അവിടെ വേതാളന്മാർ, ഭൂതങ്ങൾ, കൂഷ്മാണ്ഡന്മാർ, ഗ്രഹങ്ങൾ, പൂതനമാർ തുടങ്ങി പലവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈവശം വച്ചവരൊക്കെ ലോകപാലന്മാരുമായി യുദ്ധം ചെയ്തു.
ദേവാ രൌദ്രാണി ഭൂതാനി നിരസന്തോ യമാലയമ് । ചിക്ഷിപുഃ സായകാന് ഘോരാനസീംശ്ച സപരശ്വധാന് ।। ൨൧.
ദേവന്മാർ, ഭയങ്കരമായ ഭൂതങ്ങളെ യമലോകത്തേക്ക് തള്ളിക്കളഞ്ഞു, ഭയാനകമായ അമ്പുകളും വാളുകളും പരശുവുകളും എറിഞ്ഞു.
ഭൂതാന്യപി മൃധേ ധോരാണ്യുല്മുകൈരസ്ഥിഭിഃ ശരൈഃ । ജഗ്മുര്ദേവാന് മൃധേ രോഷാദ് രുദ്രസ്യ പുരതോ ബലാത് ।। ൨൧.
ഭൂതങ്ങളും യുദ്ധത്തിൽ കോപത്തോടെ, രുദ്രന്റെ മുന്നിൽ ദേവന്മാരെ അഗ്നികടലുകൾ, അസ്ഥികൾ, അമ്പുകൾ എന്നിവകൊണ്ട് ശക്തിയായി ആക്രമിച്ചു.
തതസ്തസ്മിന് മഹാരൌദ്രേ സംഗ്രാമേ ഭീമരൂപിണി । രുദ്രോ ഭഗസ്യ നേത്രേ തു ബിഭേദൈകേഷുണാ മൃധേ ।। ൨൧.
അങ്ങേയറ്റം ഭയാനകമായ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ, രുദ്രൻ യുദ്ധത്തിനിടെ ഭഗന്റെ കണ്ണുകൾ ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് തുളച്ചു.
രുദ്രസ്യ ശരപാതേന നഷ്ടനേത്രം ഭഗം തദാ । ദൃഷ്ട്വാഽസ്യ ക്രോധാത് തേജസ്വീ പൂഷാ രുദ്രമയോധയത് ।। ൨൧.
രുദ്രന്റെ അമ്പുവർഷത്തിൽ ഭഗന്റെ കണ്ണുകൾ നശിച്ചപ്പോൾ, പ്രകാശമുള്ള പൂഷൻ കോപത്തോടെ രുദ്രനോട് യുദ്ധം ചെയ്തു.
സൃജന്തമിഷുജാലാനി പൂഷണം തു മഹാമൃധേ । ദൃഷ്ട്വാ രുദ്രോഽസ്യ ദന്താംസ്തു ചകര്ഷം പരവീരഹാ ।। ൨൧.
മഹായുദ്ധത്തിൽ പൂഷൻ അമ്പുകളുടെ മഴവർഷം വീഴ്ത്തുന്നതു കണ്ട രുദ്രൻ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, അവന്റെ പല്ലുകൾ പിഴുതെടുത്തു.
തസ്യ ദന്താംസ്തദാ ദൃഷ്ട്വാ പൂഷ്ണോ രുദ്രേണ പാതിതാന് । ദുദ്രുവുഃ വസവോ ദിക്ഷു രുദ്രാസ്ത്വേകാദശ ദ്രുതമ് ।। ൨൧.
പൂഷന്റെ പല്ലുകൾ രുദ്രൻ തകർത്തതുകണ്ടു, വസുക്കൾ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഓടി, പതിനൊന്ന് രുദ്രന്മാർ വേഗത്തിൽ അകന്നു.
താന് ഭഗ്നാന് സഹസാ ദിക്ഷു ദൃഷ്ട്വാ വിഷ്ണുഃ പ്രതാപവാന് । ആദിത്യാവരജോ വാക്യമുവാച സ്വബലം തദാ ।। ൨൧.
അവർ അപ്രത്യക്ഷരായി പല ദിശകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയത് കണ്ട മഹാതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണു, സൂര്യന്റെ ഇളയൻ, തന്റെ സൈന്യത്തോടു പറഞ്ഞു.
ക്വ യാത പൌരുഷം ത്യക്ത്വാ ദര്പം മാഹാത്മ്യമേവ ച । വ്യവസായം കുലം ഭൂതിം കഥം ന സ്മര്യതേ ദ്രുതമ് ।। ൨൧.
'നിങ്ങളുടെ പുരുഷാർത്ഥം എവിടേക്ക് പോയി? അഭിമാനവും മഹത്വവും ഉപേക്ഷിച്ചുവോ? നിങ്ങളുടെ ദൃഢനിശ്ചയം, വംശം, മഹിമ ഇവയെന്തുകൊണ്ട് ഉടൻ ഓർമ്മിക്കാറില്ല?'
പരമേഷ്ഠിഗുണൈര്യുക്തോ ലഘുവദ്ഭീതിതഃ പുരാ । നമസ്കം കുരുതേ മോഘം പൃഥിവ്യാം പദ്മജഃ സ്വയമ് ।। ൨൧.
'പരമേശ്വരന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവനാണെങ്കിലും, മുമ്പ് ഭയത്താൽ, സ്വയം ജനിച്ച പദ്മജന്മാവും ഭൂമിയിൽ വെറുതെ നമസ്കരിച്ചു.'
ഏവമുക്ത്വാ ഗരുത്മന്തമാരുരോഹ ഹരിസ്തദാ । ശങ്ഖചക്രഗദാപാണിഃ പീതവാസാ ജനാര്ദനഃ ।। ൨൧.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചും, ശംഖും ചക്രവും ഗദയും കൈവശമുള്ള ജനാർദ്ദനൻ അന്നേരം ഗരുഡന്റെ മേൽ കയറി.
തതോ ഹരിഹരം യുദ്ധമഭവല്ലോമഹര്ഷണമ് । രുദ്രഃ പാശുപതാസ്ത്രേണ വിവ്യാധ ഹരിമോജസാ । ഹരിര്നാരായണാസ്ത്രേണ രുദ്രം വിവ്യാധ കോപവാന് ।। ൨൧.
അതിനുശേഷം ഹരിയും ഹരനും തമ്മിൽ രോമാഞ്ചം വരുത്തുന്ന ഒരു യുദ്ധം ഉണ്ടായി. രുദ്രൻ വലിയ ശക്തിയോടെ പാശുപതാസ്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഹരിയെ ആക്രമിച്ചു; കോപത്തോടെ ഹരി നാരായണാസ്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് രുദ്രനെ ആക്രമിച്ചു.
നാരായണം പാശുപതമുഭേഽസ്ത്രേ വ്യോമ്നി രോഷിതേ । യുയുധാതേ ഭൃശം ദിവ്യം പരസ്പരജിഘാംസയാ । ദിവ്യം വര്ഷസഹസ്ത്രം തു തയോര്യുദ്ധമഭൂത് തദാ ।। ൨൧.
നാരായണാസ്ത്രവും പാശുപതാസ്ത്രവും ആക്രോശത്തോടെ ആകാശത്ത് ഏറ്റുമുട്ടി. ഇരുവരും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് ഉഗ്രമായി പോരാടിയപ്പോൾ ആ ദിവ്യമായ യുദ്ധം ആയിരം വർഷം നീണ്ടു.
തത്രൈകം മുകുടോദ്ബദ്ധം മൂര്ദ്ധന്യം ജടജാലകമ് । ഏകം പ്രധ്മാപയച്ഛങ്ഖമന്യഡുമരുകം ശുഭമ് ।। ൨൧.
അവിടെ ഒരുവൻ മുടിയിലേയും ജടകളിലേയും കിരീടം അണിഞ്ഞിരുന്നു; ഒരുവൻ ശംഖം ഊതി, മറ്റൊരുവൻ മനോഹരമായ ഒരു മൃദംഗം മുഴക്കി.
ഏകം ഖങ്ഗകരം തത്ര തഥാഽന്യം ദണ്ഡധാരിണമ് । ഏകം കൌസ്തുഭദീപ്താങ്ഗമന്യം ഭൂതിവിഭൂഷിതമ് ।। ൨൧.
അവിടെ ഒരുവന്റെ കൈയിൽ വാൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, മറ്റൊരുവൻ ദണ്ഡം പിടിച്ചു നിന്നു; ഒരുവന്റെ ശരീരം കൗസ്തുഭമണിയുടെ പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങി, മറ്റൊരുവൻ ഭസ്മം പുരട്ടിയിരുന്നു.
ഏകം ഗദാം ഭ്രാമയതി ദ്വിതീയം ദണ്ഡമേവ ച । ഏകം ശോഭതി കണ്ഠസ്ഥൈര്മണിഭിസ്ത്വസ്ഥിഭിഃ പരമ് । ഏകം പീതാമ്ബരം തത്ര ദ്വിതീയം സര്പമേഖലമ് ।। ൨൧.
ഒരുവൻ ഗദ ചുറ്റി വീശി, മറ്റൊരുവൻ ദണ്ഡം പിടിച്ചു; ഒരുവന്റെ കഴുത്തിൽ രത്നങ്ങൾ തിളങ്ങി, മറ്റൊരുവന്റെ കഴുത്തിൽ അസ്ഥികൾ; ഒരുവൻ മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചു, മറ്റൊരുവൻ പാമ്പിനെ കെട്ടുപോലെയാക്കി ധരിച്ചു.
ഏവം തൌ സ്പര്ദ്ധിനാവസ്ത്രൌ രൌദ്രനാരായണാത്മകൌ । അന്യോഽന്യാതിശയോപേതൌ തദാലോക്യ പിതാമഹഃ ।। ൨൧.
ഇങ്ങനെ, പരസ്പരം മത്സരിച്ചും ഉഗ്രതയോടെ, രൗദ്രനും നാരായണനും ആയ ആ ഇരുവരെയും ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ കണ്ടു.
ഉവാച ശാമ്യതാമസ്ത്രൌ സ്വസ്വഭാവേന സുവ്രതൌ । ഏവം തേ ബ്രഹ്മണാ ചോക്തൌ ശാന്തഭാവം പ്രജഗ്മതുഃ ।। ൨൧.
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്വഭാവപ്രകാരം, ആയുധങ്ങൾ പിന്വലിക്കട്ടെ.' ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഇരുവരും ശാന്തരായി.