वराहपुराणम्

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ।। ३२.

त्यांना पाहताच, देवतांना धर्माचे प्रत्यक्ष दर्शन झाल्यामुळे, क्षणात त्यांचा संभ्रम नाहीसा झाला आणि ते खरी धर्ममार्गावर स्थिर झाले.

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ।। ३२.

असुरांनाही तसाच अनुभव आला. मग ब्रह्मा म्हणाले, 'आजपासून त्रयोदशी ही तुझ्या धर्मासाठी पवित्र तिथी असो.'

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवन्तं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ।। ३२.

जो मनुष्य त्या दिवशी उपवास करून तुझ्या जवळ येईल, त्याचे सर्व पापं त्याच्यापासून दूर होतील.

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ।। ३२.

हे प्रभो, कारण हे धर्माचं अरण्य तुझ्यामुळे फार काळ व्यापलं गेलं आहे, म्हणून याला 'धर्मारण्य' हे नाव मिळेल.

चतुस्त्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्ल्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ।। ३२.

हे प्रभो, तू सत्ययुगात चार, त्रेतायुगात तीन, द्वापरयुगात दोन आणि कलियुगात एक पाय असलेला म्हणून सर्व लोकांना ओळखला जातोस. तसेच तू कर्मभूमीत आणि आकाशात योग्य रीतीने वावरतोस, आपल्या घराचं आणि विश्वाचं रक्षण कर.

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ।। ३२.

हे बोलताच प्रपितामह सर्व देव आणि असुर यांच्या समोर अदृश्य झाले. देवता आणि वृष, सर्वजण दुःखमुक्त होऊन आपल्या आपल्या घरी गेले.

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ।। ३२.

जो कोणी धर्माच्या उत्पत्तीची ही कथा श्राद्धाच्या वेळी ऐकवतो आणि त्रयोदशीला आपल्या शक्तीनुसार पितरांना पायसाने तृप्त करतो, तो स्वर्गात जाऊन देवांच्या संगतीत सामील होतो.

श्रीवराह उवाच । अथापरां रुद्रसंभूतिमाद्यां श्रृणुष्व राजन्निति सोऽभ्युवाच । महातपाः प्रीतितो धर्म्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः ।। ३३.

श्रीवराह म्हणाले: राजन, आता तू रुद्राच्या आद्य जन्माची कथा ऐक. ते महातपस्वी, संतुष्ट, धर्मशील, क्षमाशील आणि प्रखर तेजस्वी ऋषी होते.

जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजा ज्ञानं परं तत्त्वभावं विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ।। ३३.

ते प्रजांचा स्वामी म्हणून जन्मले, प्रचंड तेजस्वी होते. त्यांनी सर्वोच्च ज्ञान आणि तत्त्व समजून घेतले. सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा बळावली आणि जगाच्या वाढीच्या काळात त्यांना मोठा संताप आला.

तपस्यतोऽतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदः प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ।। ३३.

त्यांनी तप करताना मोठी कीर्ती मिळवली, ते प्राचीन आणि रज-तम या दोषांपासून मुक्त झाले. ते वर देणारे, वंदनीय, वरदाते, प्रभावशाली, काळसर-तांबड्या रंगाचे आणि पिंगट डोळ्यांचे पुरुष होते.

रुदन्नुक्तो ब्रह्मणा मा रुद त्वं रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ।। ३३.

रडताना ब्रह्मा म्हणाले, 'तू रडू नकोस, तू रुद्र आहेस.' त्यामुळे ते प्राचीन झाले. 'सृष्टीचे विस्तार कर, तू समर्थ आणि महान आहेस.'

इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्जमग्ने ससर्जात्मभवाय दक्षः । कस्थे तदा देववरे वितेनुः सृष्टिं तु ते मानसा ब्रह्मजाताः ।। ३३.

हे ऐकताच ते पाण्यात बुडाले. त्यानंतर स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या दक्षाने सृष्टी केली. त्या वेळी ब्रह्माच्या मनातून उत्पन्न झालेले श्रेष्ठ देवतांनी लाकडातून सृष्टी वाढवली.

तस्यां ततायां तु सुराधिपे तु पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । मग्नः पुरा यत्सलिले स रुद्रः उत्सृज्य विश्वं तु सुरान् सिसृक्षुः ।। ३३.

त्या विस्तारलेल्या सृष्टीत, हे देवाधिदेव, प्रपितामहांचा श्रेष्ठ यज्ञ झाला. पूर्वी रुद्र पाण्यात बुडून, विश्व सोडून, देवांची सृष्टी करायची इच्छा धरली.

सुस्त्राव यज्ञं सुरसिद्धयक्षानुपागतान् क्रोधवशं जगाम । मन्युं प्रदीप्तं परिभाव्य केन सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य मोहात् ।। ३३.

त्यांनी यज्ञ केला; देव, सिद्ध, यक्ष आले, पण रुद्र संतापाच्या वश झाले. आपल्या प्रज्वलित क्रोधाचा विचार करून, 'कोणाच्या मोहामुळे माझ्यापेक्षा जास्त सृष्टी झाली?' असं त्यांनी मनात ठरवलं.

हा हेति चोक्ते ज्वलनार्चिषस्तु तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घा वेतालभूतानि च योगिसङ्घाः ।। ३३.

'हा! हे!' असे ते ओरडताच ज्वाळा प्रकट झाल्या आणि त्यातून लहान पिशाच्च, वेताळ, भूत आणि योग्यांचे समूह निर्माण झाले.

घनं यदा तैर्विततं वियच्च भूमिश्च सर्वाश्च दिशश्च लोकाः । तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम् ।। ३३.

तेव्हा आकाश, पृथ्वी, सर्व दिशा आणि लोक त्यांच्यांनी भरून गेले. मग सर्वज्ञतेने रुद्रांनी चोवीस हात लांबीचा धनुष्य तयार केला.

गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च । ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद् भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च ।। ३३.

रागाने त्यांनी त्रिकडी प्रत्यंचा केली, दिव्य धनुष्य आणि प्रत्यंचा घेतली. मग त्यांनी पूष्णाचे दात, भगाचे डोळे आणि क्रतूचे वृषण फोडले.

स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात् । देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुर्जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य ।। ३३.

त्या यज्ञकर्त्याचा वीर्य जखमी झाल्यामुळे तो वाऱ्यासारखा प्राणाचा प्रवाह घेऊन यज्ञवाटीवरून निघून गेला. सर्व देवांनी पशुपतीकडे जाऊन भवाला वंदन केले.

आगम्य तत्रैव पितामहस्तु भवं प्रतीतः संपरिष्वज्य देवान् । भक्त्योपेतान् वीक्षयद् देवदेवान् विज्ञानमन्तः कुरु वीरबाहो ।। ३३.

तेव्हा ब्रह्मदेव तिथे येऊन, आनंदाने भवाला आणि भक्तिभावाने भरलेल्या देवांना मिठी मारली आणि देवांचा देव असलेल्या त्याच्याकडे पाहून म्हणाला, 'वीरबाहू, आतलं ज्ञान समजून घे.'

रुद्र उवाच । सृष्टः पूर्वं भवताऽहं न चेमे कस्मान्न भागं परिकल्पयन्ति । यज्ञोद्भवं तेन रुषा मयेमे हृतज्ञाना विकृता देवदेव ।। ३३.

रुद्र म्हणाला, 'माझं निर्माण तुझ्याचकडून आधी झालं, तरी या यज्ञांत मला भाग का दिला जात नाही? म्हणूनच, हे देवाधिदेव, या यज्ञातून जन्मलेल्या देवांना रागाने अज्ञान आलं आहे आणि ते विचलित झाले आहेत.'

ब्रह्मा उवाच । देवाः शंभुं स्तुतिभिर्ज्ञानहेतोर् यजध्वमुच्चैरसुराश्च सर्वे । येन रुद्रो भगवांस्तोषमेति सर्वज्ञता तोषमात्रस्य च स्यात् ।। ३३.

ब्रह्मा म्हणाला, 'देवांनो, ज्ञानासाठी तुम्ही शंभूची स्तुती करा, आणि सर्व असुरांनो, तुम्हीही करा. ज्याच्यामुळे भगवान रुद्र प्रसन्न होतो, त्याला सर्वज्ञता आणि समाधानाचा फल मिळतो.'

इत्युक्तास्तेन ते देवाः स्तुतिं चक्रुर्महात्मनः ।। ३३.

असं त्याने सांगितल्यावर, देवांनी त्या महात्म्याची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने । रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे ।। ३३.

देव म्हणाले, 'देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तीन डोळ्यांच्या, महात्म्य असलेल्या, लाल आणि पिंगट डोळ्यांच्या, जटामुकुट धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार.'

भूतवेतालजुष्टाय महाभोगोपवीतिने । भीमाट्टहासवक्त्राय कपर्दिन् स्थाणवे नमः ।। ३३.

भूत आणि वेताळांच्या संगतीत असणाऱ्या, मोठ्या नागाचा उपवीत घालणाऱ्या, भीषण अट्टहास असलेल्या तोंडाच्या, जटाधारी, स्थिर अशा तुला नमस्कार.

पूष्णो दन्तविनाशाय भगनेत्रहने नमः । भविष्यवृषचिह्नाय महाभूतपते नमः ।। ३३.

पूषणाचा दात तोडणाऱ्या, भगाचे डोळे फोडणाऱ्या, वृषभचिन्ह धारण करणाऱ्या, महाभूतांचे अधिपती असलेल्या तुला नमस्कार.

भविष्यत्रिपुरान्ताय तथान्धकविनाशिने । कैलासवरवासाय करिकृत्तिनिवासिने ।। ३३.

त्रिपुराचा नाश करणाऱ्या, अंधकाचा संहार करणाऱ्या, कैलासाच्या उत्तम स्थानी राहणाऱ्या, हत्तीच्या कातडीचे वस्त्र घालणाऱ्या तुला नमस्कार.

विकरालोद्र्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः । अग्निज्वालाकरालाय शशिमौलिकृते नमः ।। ३३.

विक्षिप्त आणि उंच केस असलेल्या, भैरव, अग्निज्वाळेसारखा भयंकर असलेल्या, शशीमौलि असलेल्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने । तथा दारुवनध्वंसकारिणे तिग्मशूलिने ।। ३३.

कपालधारणाचा व्रत पाळणाऱ्या, परमेच्छा असलेल्या, दारूवनाचा नाश करणाऱ्या, तीक्ष्ण शूलधारी तुला नमस्कार.

कृतकङ्कणभोगीन्द्र नीलकण्ठ त्रिशूलिने । प्रचण्डदण्डहस्ताय वडवाग्निमुखाय च ।। ३३.

सापांचे कंकण घालणाऱ्या, निळ्या गळ्याच्या, त्रिशूळधारी, प्रचंड दंड हातात असलेल्या, वडवाग्नीच्या तोंडाच्या तुला नमस्कार.