ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଉଛି । ଏକ ଦିନ, ଏକ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଭଗବାନ କହିଲେ— “ମୁଁ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ବେଦ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ହିଁ । ଏହି ତିନିଟି ବସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏକାଟିଏ ଅଟୁଟ ରୂପ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଏହାକୁ ଅଲଗା ଭାବେ, ପକ୍ଷପାତ ଭାବେ ଭାବନା କରେ, ସେ ସିନ୍ଧୁ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଏ । ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ହିଁ—ଏଠାରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିକଥା ଜାଣିବା ଅତିଆବଶ୍ୟକ । ଏହିପରେ ରୁଦ୍ର କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛ, ଏବେ ମୋ ପାଖରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଘଟଣା ଶୁଣ, ଯାହା ମୁଁ ଜଳରେ ଅସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଘଟିଥିଲା । ପୂର୍ବେ, ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି କରି ‘ସୃଷ୍ଟି କର’ ବୋଲି କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉଚିତ୍ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ ମୁଁ ଜଳରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲି । ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଏକ ପୁରୁଷ ରୂପରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲି । ତାକୁ ଦେଖିଲି ଜଳରୁ ଏକାଦଶ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ—ସେମାନେ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ତେଜଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଜଳ ତାପିଯାଉଥିଲା । ମୁଁ ପଚାରିଲି—‘ତୁମେ କିଏ? ଏମିତି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ଜଳରୁ ବାହାରୁଛ? କେଉଁଠି ଯିବୁଛ? ମୋତେ କହ।’ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସେମାନେ କିଛି କହିଲେନି, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଚୁପ୍ଚାପ ଚାଲିଗଲେ । ତା’ପରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ, ମେଘପରି ଶୋଭାମୟ ଏବଂ ପଦ୍ମନୟନ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି—‘ତୁମେ କିଏ? ଏହି ପୁରୁଷମାନେ କିଏ? ଏଠାରେ କାହିଁକି ଆସିଛ?’ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଚଲିଗଲେ, ସେମାନେ ଏ ତେଜସ୍ୱୀ ଆଦିତ୍ୟମାନେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଯାଉଛନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଏହି ପୁରୁଷମାନେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଯାଉଛନ୍ତି ।’ ତେବେ ମୁଁ ପଚାରିଲି—‘ହେ ଭଗବାନ, ତୁମେ କିପରି ଏହି ସବୁ ଜାଣ? ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ କ’ଣ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ?’ ସେ ପୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ମୁଁ ନାରାୟଣ, ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତା, ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ ।’ ତା’ପରେ ସେ କହିଲେ—‘ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ପାଅ; ମୋତେ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଦେଖ ।’ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଦେଖିଲି—ଏକ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ଆକୃତି, ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି । ସେଠାରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମୁଁ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲି । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋ ମନେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଚାହିଲି । ତା’ପରେ ମୁଁ ଏହିପରି ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲି—‘ଅନନ୍ତ, ଶୁଭ୍ରଚିତ୍ତ, ଅନେକ ରୂପ, ହଜାର ହସ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମର କର୍ତ୍ତା, ହଜାର ରଶ୍ମିର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମହାଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ, ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ହଜାର ପବନର ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ତେଜସ୍ୱୀ, ଚକ୍ରଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ, ପାପରହିତ, ଦେବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ଆଦିହୀନ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଶେଷ ମୌଳିଧାରୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ, ମହାନ୍ଥ, ପବନଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଜଗତ୍ର ନାଥ, ଭୂମିର ନାଥ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ—ମୋର ସଦା ନମସ୍କାର । ହେ ଜଳର ନାଥ, ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱର ମଙ୍ଗଳକାମୀ, ଭୂମିର ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସର୍ବବିଦ୍ୟାନ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଚ୍ୟୁତ, ବୀର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପ, ଅମର, ଅବିନାଶୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ନାରାୟଣ, ତୁମର ତେଜଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚକ୍ର ଅଗ୍ନିର ଶିଖାକୁ ବିରୋଧ କରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ, ଅମର, ଅବିନାଶୀ, ମୁଁ ଶରଣ ନେଇଛି—ମୋତେ ରକ୍ଷା କର । ମୁଁ ତୁମର ଅନେକ ମୁହଁ ଦେଖୁଛି, ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ; ମୋର ପ୍ରଣାମ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ପିତାମହ । ଅନେକ ଜନ୍ମର ଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ, ଏହି ଜଗତର ଦେବତାମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାନରେ ପବିତ୍ର; ତେଣୁ ମୁଁ କାହିଁକି ଅନବସ୍ଥାରେ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି? ଯିଏ ତୁମକୁ ପ୍ରକୃତିର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଜ୍ଞାତା; ତୁମର ଗୁଣମାନେ ବିଭେଦ କରିହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ତୁମର ବିପୁଳ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଧ୍ୟ । ତୁମେ ବାଣୀ, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ର ସୀମା ଉପରେ; କର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହଁ, କିମ୍ବା କେବଳ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନୁହଁ; ସଂସାରର ଜଞ୍ଜାଳରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହଁ; ତେଣୁ, ହେ ଦେବଦେବ, କିପରି ତୁମକୁ ଜାଣିହେବ? ତୁମର ଯେଉଁ ରୂପ ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେହି ଶୁଭ୍ର ଚିତ୍ତମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ସଂସାର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାରିଭୁଜ ରୂପରେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି । ତୁମର ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପକୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତୁମର ପ୍ରାଚୀନ ରୂପକୁ ଅବିରତ ଉପାସନା କରନ୍ତି । ହେ ମହାନ୍, ପଦ୍ମାସନ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତୁମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୁଁ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ ତୁମକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି, ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଜାଣିଛି । ପଦ୍ମାସନ ବ୍ରହ୍ମା ମୋର ପିତା, ସେ ପ୍ରାଚୀନମାନଙ୍କର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ତୁମକୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ—ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୟାଗ ଅଭାବୀ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ହେ ଭଗବାନ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅଭକ୍ତ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜ୍ଞାନ ଆଶା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବେଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନି ।