ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭିତରେ ଖୁସି ହେଲେ କିନ୍ତୁ ବାହାରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଦେଖାଇଲେ । ଏହି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟତା ଦେଖି, ଋଷି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ହେ ମୂର୍ଖ ଦେବେଶ, ତୁମେ ମୋତେ ଅସମ୍ମାନ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ତୁମ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ ବସିବ ।” ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ଋଷି ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ: “ହେ ରାଜା, ତୁମ ପୁଅ ବୀରତାରେ ଅଟୁଟ ହେବେ । ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅସ୍ତ୍ରଚଳନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାଙ୍କର ଶିଳ୍ପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ, କୃତ୍ୟରେ କ୍ରୂର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ୍ୟ ଏବଂ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହେବେ ।” ଏଭଳି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଋଷି ଚାଲିଗଲେ । ତା’ପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭାଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କରିଲେ । ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ଏକ ପୁଅ କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଏହି ପୁଅଙ୍କ ନାମ ହେଲା ଦୁର୍ଜୟ, ଯିଏ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାରକ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ସ୍ୱୟଂ ଋଷି ଦୁର୍ବାସା କରିଥିଲେ, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଦେହର ତପସ୍ବୀ ଥିଲେ । ଋଷିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ଦୁର୍ଜୟ ମୃଦୁ ହୃଦୟ ହେଲେ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅଧିଗମ କଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ । ସେଇ ମହାନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୀର୍ତ୍ତିମତୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ଧନ୍ୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ତାହାର ଶାଖା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ । ବହୁ ଦିନ ପରେ, ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦୁର୍ଜୟଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ । ବୟସ୍କ ହେବା ସହିତ, ବାରାଣସୀର ଏହି ପ୍ରଭଳ ରାଜା ଦୁର୍ଜୟଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କଲେ । ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦୁର୍ଜୟଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ନିଜେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଦୁର୍ଜୟ ଏହି ମହାନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ହାସଲ କରି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ସେନା ସହିତ ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର କିପରି ହେବ ଭାବିଲେ । ସେ ବିଚାର କରି, ବୃହତ୍ ସେନା ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ । ଉତ୍ତର ଦିଗର ସମସ୍ତ ଦେଶ ସେହି ମହାନ୍ତ ଆତ୍ମା, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଅଧିନରେ ଥିଲା । ଏହିପରି, ସେ ଭାରତ ନାମକ ଦୁର୍ଜୟ ଦେଶ ଜୟ କଲେ, ତା’ପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ନାମକ ଦେଶକୁ ଅଧିନସ୍ଥ କଲେ । ପଛରେ ସେ ହରିବର୍ଷ, ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦେଶ, ଏବଂ କୁରୁଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ ମେରୁ ମଧ୍ୟଭାଗ ଇଲାବୃତକୁ ଜୟ କଲେ । ସେ ଜମ୍ବୁ ଦ୍ୱୀପ ଜୟ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ । ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ନାରଦ ମୁନି ଦୁର୍ଜୟଙ୍କ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବ, ଗୁହ୍ୟକ, କିନ୍ନର, ଦୈତ୍ୟ ଉପରେ ଜୟ ର ଖବର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ । ଏହା ଶୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ଲୋକପାଳମାନେ ସହିତ, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଜୟଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ଛାଡ଼ି ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନେ ରହିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକ ବିଶେଷ ଘଟଣା ଘଟିବାକୁ ଥିଲା । ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅଜୟ କରି, ଦୁର୍ଜୟ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳରେ ତାଙ୍କର ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ଆହାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ । ଏବେ, ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ । ସେମାନେ ଆସିବା ପରେ, ଦୁର୍ଜୟ ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନେ କହିଲେ, “ତୁମେ ସବୁକିଛି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛ; ଲୋକପାଳ ବିନା ଜଗତ ଚାଲେ ନାହିଁ । ତେଣୁ, ଆମକୁ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଦିଅ ।” ଏହା ଶୁଣି, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଦୁର୍ଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ କିଏ?” ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଆମେ ଦୁଇ ଅସୁର, ବିଦ୍ୟୁତ୍ସୁ ଓ ବିଦ୍ୟୁନ୍ନ । ଯଦି ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କର, ଆମେ ଲୋକପାଳଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ନୀତିରେ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ।” ଦୁର୍ଜୟ ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଲୋକପାଳ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କର ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବତରେ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ପରେ ରାଜା ଦୁର୍ଜୟ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ରହିଲେ । ସେଠାରେ ଧନଦାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ, ନନ୍ଦନ ଭୂମିସମ ଦେଖି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ । ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ସେ ଦୁଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୂପସୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, “ଏମାନେ କିଏ?” ଭାବି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଠିଆ ରହିଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ତପସ୍ବୀକୁ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ହାତୀରୁ ଉତରି ନମସ୍କାର କଲେ । ତାଙ୍କ ସହିତ ମୂଲ୍ୟବାନ ରେଶମ ଆସନରେ ବସି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କାହାର? କାହିଁକି ଏଠାରେ?” ତା’ପରେ ରାଜା ସୁପ୍ରତୀକ ହସି କହିଲେ: “ମୋତେ ଏକ ପୁଅ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ନାମ ଦୁର୍ଜୟ । ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି । ହେ ମୁନିବର, ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିବେ । ତୁମେ କିଏ, ମୋତେ କହ, କାରଣ ତୁମେ ମୋର କୃପା ଚାହୁଁଛ ।” ତା’ପରେ ତପସ୍ବୀମାନେ କହିଲେ: “ଆମେ ହେଁତ୍ର ଓ ପ୍ରହେତ୍ର, ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ । ଦେବତାମାନଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଆସିଥିଲୁ । ସେଠାରେ ଆମର ବିଶାଳ ସେନା ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଥିଲା, ଶତ-ଶତ, ସହସ୍ର-ସହସ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ବଳକୁ ହରାଇଲୁ ।” ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା ନଶ୍ଟ ହେବା ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇଯିବା ଦେଖି, ଶରଣ ନେଲେ । ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ ହରି ସ୍ୱୟଂ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁନ୍ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭକ୍ତି ଓ ବିନୟରେ ଯାଇ ନିବେଦନ କଲେ: “ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ହରି, ଆମର ସମସ୍ତ ସେନା ଦାନବମାନେ ହରାଇଦେଲେ; ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମେ ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ହେଇଯାଇଛୁ ।” “ପୂର୍ବେ, ହେ କେଶବ, ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ହଜାର ଭୁଜା ବିଶିଷ୍ଟ କାଳନେମିକୁ ହରାଇ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲ ।