ਵਰਾਹਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਮਃ ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਾਸਿਚਕ੍ਰਾਯ ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਵਿਵਰ੍ਜਿਤੇ। ਨਮੋ ਨਾਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਮਹਤ੍ਕਮਲਾਸਨਜਨ੍ਮਨੇ ।। ੧.

ਹੇ ਧਨੁ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੇ ਵੱਡੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

ਨਮੋ ਵਿਦ੍ਰੁਮਰਕ੍ਤਾਸ੍ਯਪਾਣਿਪਲ੍ਲਵਸ਼ੋਭਿਨੇ । ਸ਼ਰਣਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾऽਸ੍ਮਿ ਤ੍ਰਾਹਿ ਨਾਰੀਮਨਾਗਸਮ੍ ।। ੧.

ਹੇ ਲਾਲ ਮੋਹਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋਠਾਂ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਓਟ ਆਈ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਤੋਂ ਬਚਾ।

ਪੂਰ੍ਣਨੀਲਾਞ੍ਜਨਾਕਾਰਂ ਵਾਰਾਹਂ ਤੇ ਜਨਾਰ੍ਦਨ। ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭੀਤਾऽਸ੍ਮਿ ਭੂਯੋऽਪਿ ਜਗਤ੍ ਤ੍ਵਦ੍ਦੇਹਗੋਚਰਮ੍। ਇਦਾਨੀਂ ਕੁਰੁ ਮੇ ਨਾਥ ਦਯਾਂ ਤ੍ਰਾਹਿ ਮਹਾਭਯਾਤ੍।। ੧.

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਤੇਰਾ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਪੂਰੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਡਰ ਗਈ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾ।

ਕੇਸ਼ਵਃ ਪਾਤੁ ਮੇ ਪਾਦੌ ਜਙ੍ਘੇ ਨਾਰਾਯਣੋ ਮਮ । ਮਾਧਵੋ ਮੇ ਕਟਿਂ ਪਾਤੁ ਗੋਵਿਨ੍ਦੋ ਗੁਹ੍ਯਮੇਵ ਚ ।। ੧.

ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੇਸ਼ਵ ਕਰੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾਰਾਇਣ ਕਰੇ। ਮੇਰੀ ਕਮਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਮਾਧਵ ਕਰੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਗੋਵਿੰਦ ਕਰੇ।

ਨਾਭਿਂ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੁ ਮੇ ਪਾਤੁ ਉਦਰਂ ਮਧੁਸੂਦਨਃ । ਊਰੁਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮਃ ਪਾਤੁ ਹृਦਯਂ ਪਾਤੁ ਵਾਮਨਃ ।। ੧.

ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਰੇ, ਮੇਰੇ ਪੇਟ ਦੀ ਰਾਖੀ ਮਧੁਸੂਦਨ ਕਰੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਕਰੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਾਮਨ ਕਰੇ।

ਸ਼੍ਰੀਧਰਃ ਪਾਤੁ ਮੇ ਕਣ੍ਠਂ ਹृषੀਕੇਸ਼ੋ ਮੁਖਂ ਮਮ । ਪਦ੍ਮਨਾਭਸ੍ਤੁ ਨਯਨੇ ਸ਼ਿਰੋ ਦਾਮੋਦਰੋ ਮਮ ।। ੧.

ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਕਰੇ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਕਰੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਪਦਮਨਾਭ ਕਰੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾਮੋਦਰ ਕਰੇ।

ਏਵਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਹਰੇਰ੍ਨ੍ਯਾਸਮਾਮਾਨਿ ਜਗਤੀ ਤਦਾ । ਨਮਸ੍ਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਵਿष੍ਣੋ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਰਰਾਮ ਹ ।। ੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ,' ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਤਤਸ੍ਤੁष੍ਟੋ ਹਰਿਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਧਰਣ੍ਯਾਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਗਾਮ੍ । ਮਾਯਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ ਤੇਨੈਵ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਰਾਹਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾ ।। ੨.

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਫਿਰ ਹਰੀ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

ਜਗਾਦ ਕਿਂ ਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਨਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ । ਕਥਯਾਮਿ ਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿषਯਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਃ ।। ੨.

ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਪੁਰਾਣਾਨਾਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਯਂ ਸਾਧਾਰਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਧਰਣਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਨਿਃਸ਼ੇषਂ ਤ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨.

ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਸੁਣ।

ਸ਼੍ਰੀਵਰਾਹ ਉਵਾਚ । ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ । ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੨.

ਵਾਰਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਪੁਰਾਣੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ।

ਆਦਿਸਰ੍ਗਮਹਂ ਤਾਵਤ੍ ਕਥਯਾਮਿ ਵਰਾਨਨੇ । ਯਸ੍ਮਾਦਾਰਭ੍ਯ ਦੇਵਾਨਾਂ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਚਰਿਤਮੇਵ ਚ । ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਚਤੁਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੨.

ਹੇ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਾਵਹਂ ਵ੍ਯੋਮ ਮਹਤ੍ ਤਤੋऽਣੁਂ- ਰੇਕੈਵ ਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਬਭੂਵ ਬੁਦ੍ਧਿਃ । ਤ੍ਰਿਧਾ ਤੁ ਸਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਭਿਃ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪੈਰੁਪੇਤਾ ।। ੨.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਬੁੱਧੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਗਈ—ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਈ।

ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਰਿਕੇऽਹਂ ਤਮਸੋ ਮਹਾਨ੍ ਸ ਸਦੋਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਵਿਦਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਃ । ਉਤਸ੍ਮਾਦਪਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੂਰ੍ਜਿਤੋऽਭੂਦ੍ ਬਭੂਵ ਵੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਬਭੂਵ ।। ੨.

ਉਸ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮਹੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਖੇਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਹੋਈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਤੇਭ੍ਯੋ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਹੇਤਵਸ੍ ਤਤੋऽਕ੍ਸ਼ਮਾਲਾ ਜਗਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ । ਭੂਤੈਰ੍ਗਤੈਰੇਵ ਚ ਪਿਣ੍ਡਮੂਰ੍ਤਿ- ਰ੍ਮਯਾ ਭਦ੍ਰੇ ਵਿਹਿਤਾ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵ ।। ੨.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਆਦਿਕ ਕਾਰਣ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣੀ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ।

ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਤ੍ਵਾਸੀਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਖਂ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵਾਯੁਸ੍ਤਤ ਏਵਾਨੁ ਤੇਜਃ । ਤਸ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਤਤ ਏਵਾਨੁ ਦੇਵਿ ਮਯਾ ਸृष੍ਟਾ ਭਵਤੀ ਭੂਤਧਾਤ੍ਰੀ ।। ੨.

ਉਥੇ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀਪਨ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਬਣੀ, ਫਿਰ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਯੋਗੇ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਜਲਵਤ੍ ਤਤੋऽਪਿ ਸਬੁਦ੍ਬੁਦਂ ਕਲਲਂ ਤ੍ਵਣ੍ਡਮੇਵ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਗਤੇऽਹਮਾਸੀ- ਦਾਪੋਮਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮਾਦੌ ।। ੨.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ 'ਚ ਫੇਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਗੁੱਥਾ, ਫਿਰ ਅੰਡਾ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਡਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਫਟਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਾਰਾਸ੍ਤਾ ਅਥੋ ਤਤ੍ਰ ਚਾਹਂ ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੇ ਨਾਮ ਨਾਰਾਯਣੇਤਿ । ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਤਤ੍ਰ ਸਂਯਾਮਿ ਭੂਯਃ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਮੇ ਨਾਭਿਜਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਯਥਾਦ੍ਯਃ ।। ੨.

ਜਦ ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਨਾਰਾਯਣ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ 'ਚੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ, ਸੁੱਤਿਆਂ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂਭੂਤਸ੍ਯ ਮੇ ਦੇਵਿ ਨਾਭਿਪਦ੍ਮੇ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ । ਉਤ੍ਤਸ੍ਥੌ ਸ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृਜ ਮਹਾਮਤੇ ।। ੨.

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਐਸਾ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕੌਲ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਹੋਸ਼ਿਆਰ, ਤੂੰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰ।'

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਿਰੋਭਾਵਂ ਗਤੋऽਹਂ ਸੋऽਪਿ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਆਸ੍ਤੇ ਯਾਵਜ੍ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰਿ ਨਾਧ੍ਯਗਚ੍ਛਤ ਕਿਂਚਨ ।। ੨.

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਤਾਵਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਰੋषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ। ਸਂਭੂਯ ਤੇਨ ਬਾਲਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਕੇ ਰੋषਾਤ੍ਮਸਂਭਵਃ ।। ੨.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਯੋ ਰੁਦਨ੍ ਵਾਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾ । ਬ੍ਰਵੀਤਿ ਨਾਮ ਮੇ ਦੇਹਿ ਤਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰੇਤਿ ਸੋ ਦਦੌ ।। ੨.

ਉਹ ਬੱਚਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, 'ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇ।' ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੁਦ੍ਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਸੋऽਪਿ ਤੇਨ ਸृਜਸ੍ਵੇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਲੋਕਮਿਮਂ ਸ਼ੁਭੇ । ਅਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸੋऽਥ ਸਲਿਲੇ ਮਮਜ੍ਜ ਤਪਸੇ ਧृਤਃ ।। ੨.

ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, 'ਇਹ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਕਰ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ।' ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਲਿਲਮਗ੍ਨੇ ਤੁ ਪੁਨਰਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਭੂਤੇषੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਤੋ ਵਰਮ੍ । ਵਾਮੇ ਚੈਵ ਤਥਾऽਙ੍ਗੁष੍ਠੇ ਤਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀਮਥਾਸृਜਤ੍ ।। ੨.

ਜਦ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਸ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਨਯਾਮਾਸ ਮਨੁਂ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਭਾਵਿਤਾ ਸृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੁਰਾ ।। ੨.

ਉਸ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

ਧਰਣ੍ਯੁਵਾਚ । ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਆਦਿਸਰ੍ਗਂ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯੋऽਯਂ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਚਾਭਵਦ੍ ਯਥਾ ।। ੨.

ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਆਨ ਕਰ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਹੋਇਆ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਸਰ੍ਜ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਯਥਾ ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ਮਕਃ । ਕਥ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯਾ ਦੇਵਿ ਤਦਸ਼ੇषਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੨.

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਾਯਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਨਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਧਰਤੀਏ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

ਗਤਕਲ੍ਪਾਵਸਾਨੇ ਤੁ ਨਿਸ਼ਿ ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ੁਭੇ । ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਲੋਕਮਵੈਕ੍ਸ਼ਤ ।। ੨.

ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਤੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।

ਨਾਰਾਯਣਃ ਪਰੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਰਾਣਾਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਜਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪੀ ਭਗਵਾਨਨਾਦਿਃ ਸਰ੍ਵਸਂਭਵਃ ।। ੨.

ਨਾਰਾਯਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਕਲਪਨਯੋਗ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪੁਰਖਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।