વાયુપુરાણમ્

પ્રાચીન કાળમાં, ઋષિોએ પુછ્યું: “રાજા સગરનું જન્મ ઝેર સાથે કેમ થયું? અને એ રાજાએ ગુસ્સે થઈને શક અને અન્ય શક્તિશાળી ક્ષત્રિયોને તેમના કુળધર્મમાંથી કેમ બહાર કાઢ્યા?” સૂતજી કહે છે: એક વખત દુઃખી રાજા બાહુનું રાજ્ય હૈહય, તાલજંઘ, અને શકો વગેરે એકઠા થઈને છીનવી લીધું હતું. યવન, પારદ, કામ્બોજ અને પહ્લવ—આ પાંચ જૂથો હૈહયોની તરફેણમાં આવ્યા હતા. આ શક્તિશાળી ક્ષત્રિયોએ રાજ્ય કબજે કરી લીધું. રાજા બાહુ રાજ્ય ગુમાવીને પત્ની સાથે વનમાં ગયા અને ધર્મપૂર્વક તપ કરવા લાગ્યા. સમય પસાર થયો. એક દિવસ રાજા પાણી લેવા નીકળ્યા, પણ વૃદ્ધાવસ્થાના કારણે માર્ગમાં જ તેમનું અવસાન થયું. તેમની પત્ની, જે યાદવ કુળની હતી અને ગર્ભવતી હતી, પતિના પીછેહઠે ચાલી રહી હતી. તેની સહપત્નીએ ગર્ભપાત માટે તેને ઝેર આપી દીધું. પત્નીએ પતિનો ચિતારણ કર્યું અને તેમને અગ્નિમાં મૂક્યા. એ સમયે ભૃગુવંશી ઋષિ ઔર્વએ તેને જોઈ દયા કરી અને તેને રોકી રાખી. પછી ઔર્વના આશ્રમમાં એ સ્ત્રીએ ઝેર સાથે પુત્રને જન્મ આપ્યો. એ પુત્ર બળવાન, ધર્મનિષ્ઠ અને સગર નામે પ્રસિદ્ધ થયો. ઔર્વે તેનું જન્મકર્મ કર્યું, તેને વેદ-શાસ્ત્ર શીખવ્યા અને એક દિવ્ય શસ્ત્ર આપ્યું. જમદગ્ન્ય પાસેથી મળેલ અગ્નિઅસ્ત્ર—even દાનવો પણ જેને સહન ન કરી શકે—એના બળથી અને પોતાના પરાક્રમથી સગરે હૈહયોનો વિનાશ કર્યો, જેમ કે રુદ્ર પશુઓનો સંહાર કરે. પછી રાજા સગરે શક, યવન, કામ્બોજ, પારદ અને પહ્લવોને સમૂળ નષ્ટ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. જ્યારે સગર તેમનો સંહાર કરવા લાગ્યા, ત્યારે બધા આશ્રય માટે મહામુનિ વસિષ્ઠ પાસે ગયા. વસિષ્ઠે તેમની વિનંતી સ્વીકારી, સગરને રોક્યા અને તેમને આશ્વાસન આપ્યું. ગુરુના વચનથી સગરે ધર્મ પ્રમાણે તેમનો સ્વરૂપ બદલ્યું: શકોના અડધા માથા મુંડાવ્યા, યવન અને કામ્બોજના આખા માથા મુંડાવ્યા, પારદને ખુલ્લા વાળ રાખ્યા અને પહ્લવોને દાઢી રાખવા કહ્યું. બધા વેદપાઠ અને સંસ્કારોથી વંચિત થયા. શક, યવન, કામ્બોજ, પહ્લવ, પારદ તથા કેલિસ્પર્શ, માહિષિક, દાર્વ, ચોલ અને ખસ—આ બધા ક્ષત્રિયો સગરે વસિષ્ઠના કહેવાથી તેમના ધર્મમાંથી બહાર કર્યા. પછી ધર્મવિજયી સગરે પૃથ્વી જીત્યા પછી અશ્વમેઘ યજ્ઞ માટે ઘોડો છોડ્યો. એ ઘોડો પૂર્વ અને દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે ગયો અને પૃથ્વીમાં પ્રવેશી ગયો. રાજા અને તેમના પુત્રોએ એ પ્રદેશ ખોદ્યો અને મહાસાગર સુધી પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે પ્રાચીન દેવ, હરિ, કૃષ્ણ, પ્રજાપતિ, કપિલરૂપે વિષ્ણુ, હંસ, નારાયણ—આ સર્વેશ્વરને જોયા. જ્યારે તેઓ ભગવાનની દૃષ્ટિમાં આવ્યા, ત્યારે તેમના તેજમાં ભસ્મ થઈ ગયા—માત્ર ચાર પુત્ર બચ્યા: બर्हિકેતુ, સકેતુ, અને ધર્મનિષ્ઠ ત્રણ—શૂર અને પંચવન. એ જ તેમના વંશના સ્થાપક બન્યા. ભગવાન હરિ નારાયણે રાજા સગરને આશીર્વાદ આપ્યા: અખંડ વંશ, સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ, બળવાન પુત્ર, મહાસાગર અને સ્વર્ગમાં ચિરસ્થાયી સ્થાન. સમુદ્રે ઘોડો આપીને નદીઓના સ્વામી સગરને વંદન કર્યું અને એથી તેને 'સાગર' નામ મળ્યું. રાજાએ સમુદ્રમાંથી ઘોડો પાછો મેળવી, પુન:પુન: સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા. એ યજ્ઞમાં જોડાયેલા સગરના સાઠ હજાર પુત્રો ભસ્મ થઈ ગયા; તેમનું તેજ નારાયણમાં પ્રવેશ્યું. ઋષિોએ પુછ્યું: “રાજા સગરના એ બળવાન પુત્રો કેમ જન્મ્યા? એ સાઠ હજાર શૂરવીરો કેવી રીતે પ્રગટ થયા?” સૂતજી કહે છે: સગરની બે પત્નીઓ હતી, બંને તપથી શુદ્ધ. મોટી પત્ની વિદર્ભ રાજાની પુત્રી, કેશિની હતી. નાની પત્ની અતિ સુંદર, અરીષ્ટનેમીની પુત્રી હતી. બંનેએ ઔર્વને તપથી પ્રસન્ન કરી, જેણે આશીર્વાદ આપ્યો: “એક પત્નીને એક પુત્ર મળશે—વંશકર્તા, બીજીના ગર્ભે સાઠ હજાર પુત્રો જન્મશે.” કેશિનીએ એક શ્રેષ્ઠ પુત્રની ઈચ્છા કરી; સુપર્ણાની બહેન સુમતિએ સાઠ હજાર પુત્રોના પોષણની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. સમયે, મોટી પત્ની કેશિનીએ સગરના પુત્ર અસમંજનને જન્મ આપ્યો, જે કકુત્સ્થ વંશનો હતો. સુમતિએ પણ ગર્ભ ધારણ કર્યો—એ ગર્ભ કુંડાકાર હતો અને એમાંથી સાઠ હજાર પુત્રો જન્મ્યા. એ બધાને ઘીથી ભરેલા કુંડમાં રાખવામાં આવ્યા અને દરેક માટે રાજાએ દાઈ રાખી. નવ મહિને એ સૌ પુત્રો આરામથી જન્મ્યા, અને સગરનો આનંદ વધ્યો. સમયે, એ સાઠ હજાર પુત્રો અશ્વના અનુસરણમાં વનમાં ગયા. તેમના મોટા પુત્ર અસમંજન, પુરુષશ્રેષ્ઠ, સગરના પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. આ રીતે, રાજા સગર અને તેમના વંશની આ મહાન કથા છે.