વાયુપુરાણમ્

રુદ્રં બ્રહ્‌માણમિન્દ્રઞ્ચ લોક પાલાન્ ઋષીન્ દનૂન્। દેવં તમેકં બહુધા પ્રાહુર્નારાયણં દ્વિજાઃ ।। ૫.

રુદ્ર, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, લોકપાલ, ઋષિઓ અને દાનવો—દ્વિજોએ કહેવું છે કે એ અનેક રૂપે વર્ણવાયેલો એક દેવ નારાયણ છે.

પ્રાજાપત્યા તનુર્યા ચ તનુર્યા ચૈવ વૈષ્ણવી। મન્વન્તરે ચ કલ્પે ચ આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૫.

પ્રજાપત્ય અને વૈષ્ણવ રૂપો, દરેક મન્વંતર અને કલ્પમાં વારંવાર ફરતા રહે છે.

તેજસા યશસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ । જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તાનપીહ નિબોધત ।। ૫.

તેજ, યશ, બુદ્ધિ, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને બળથી, એના સમાન જ જન્મે છે; અહીં એ વિશે સાંભળો.

રાજસ્યા બ્રાહ્મણોંઽશેન મરીચિઃ કશ્યપોઽભવત્। તામસ્યાસ્તસ્ય ચાંશેન કાલાત્મા રુદ્ર ઉચ્યતે । સાત્ત્વિક્યાઃ પુરુષાંશેન યજ્ઞે વિષ્ણુરભૂત્તદા ।। ૫.

રાજસ ગુણમાંથી બ્રાહ્મણ અંશે મરીચિ અને કશ્યપ જન્મ્યા; તામસ ગુણમાંથી એના અંશે કાળરૂપ રુદ્ર કહેવાય છે; સાત્ત્વિક ગુણમાંથી યજ્ઞમાં પુરુષના અંશે વિષ્ણુ જન્મે છે.

ત્રિષુ કાલેષુ તસ્યૈતા બ્રહ્મણસ્તનવોંઽશજાઃ। કાલો ભૂત્વા પુનશ્ચાસૌ રુદ્રઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।। ૫.

ત્રણે કાળમાં, બ્રહ્માના આ રૂપો એના અંશમાંથી જન્મે છે; ફરીથી કાળ બની, રુદ્ર જીવાતાઓનો સંહાર કરે છે.

સમ્પ્રાપ્તે ચૈવ કલ્પાન્તે સપ્તરશ્મિર્દ્દિવાકરઃ। ભૂત્વા સંવર્ત્તકાદિત્યો લોકાંસ્ત્રીન્ સ તદાદહત્ ।। ૫.

જ્યારે કલ્પનો અંત આવે છે ત્યારે સાત કિરણોવાળો સૂર્ય સંહારક આદિત્ય બની, ત્રણેય લોકને બળી નાખે છે.

વિષ્ણુઃ પ્રજાનુગૃહ્ણાતિ નામરુપવિપર્યયે । તસ્યાન્તસ્યામવસ્થાયાં તત્તદુત્પત્તિકારણમ્ ।। ૫.

વિષ્ણુ નામ અને રૂપ બદલાવમાં જીવાતાઓનું પાલન કરે છે; અંતિમ અવસ્થામાં, દરેક પોતાનું સર્જનકાર બને છે.

સત્ત્વોદ્રિક્તા તુ યા પ્રોક્તા બ્રહ્મણઃ પૌરુષી તનુઃ। તસ્યાંશેન વિજજ્ઞે સ ઇહ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। આકૂત્યાં મનસો દેવ ઉત્પન્નઃ પ્રથમે વિભુઃ ।. ૫.

સત્ત્વથી ભરપૂર એવી જે બ્રહ્માની પૌરુષી રૂપે ઓળખાય છે, તેના એક અંશથી સ્વાયંભુવ મન્વંતર દરમ્યાન આ જગતમાં તે જન્મ્યો હતો; મનુની પુત્રી આકૂતિમાંથી દેવોના પ્રથમ જન્મરૂપે મહાન ભગવાન પ્રગટ થયા હતા.

તતઃ પુનઃ સ વૈ દેવો પ્રાપ્તે સ્વારોચિષેઽન્તરે। તુષિતાયાં સમુત્પન્નો હ્યતીતસ્તુષિતૈઃ સહ ।। ૫.

પછી જ્યારે સ્વારોચિષ મન્વંતર આવ્યું, ત્યારે એzelfde ભગવાન તુષિતા નામની સ્ત્રીમાંથી, ભૂતકાળના તુષિત દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા હતા.

ઔત્તમે ચાન્તરે ચૈવ તુષિતસ્તુ વિદુઃ સ વૈ। વશવર્ત્તિભિરુત્પન્નો વશવર્ત્તી હરિઃ પુનઃ ।। ૫.

ઉત્તમ મન્વંતરમાં પણ તેને તુષિત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અને તે વશવર્તિ દેવતાઓમાં જન્મે છે; ફરીથી હરિ વશવર્તિ તરીકે અવતર્યા હતા.

સત્યાયામભવત્સત્યઃ સત્યૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ। તામસસ્યાન્તરે ચાપિ સમ્પ્રાપ્તે પુનરેવ હિ। ભાર્યાયાં હરિભિઃ સાર્દ્ધં હરિરેવ બભૂવ હ ।। ૫.

સત્યામાં, તે સત્ય તરીકે, શ્રેષ્ઠ સત્ય દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા હતા; અને જ્યારે તામસ મન્વંતર આવ્યું, ત્યારે પોતાની પત્નીમાંથી, હરિ દેવતાઓ સાથે, હરિ સ્વયં જન્મ્યા હતા.

ચારિષ્ણવેઽન્તરે ચાપિ હરિર્દવઃ પુનસ્તુ સઃ। વૈકુણ્ઠાયામસૌ જજ્ઞે હ્યાભૂતરજસૈઃ સહ। વૈકુણ્ઠઃ સ પુનર્દ્દેવઃ સમ્પ્રાપ્તે ચાક્ષુષેઽન્તરે ।। ૫.

ચારિષ્ણવ મન્વંતરમાં પણ હરિ દેવ તરીકે જન્મ્યા હતા; વૈકુંઠામાં, તેઓ આભૂતરજસ દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા; અને ચક્ષુષ મન્વંતર આવતા એ ભગવાન ફરીથી વૈકુંઠ બન્યા હતા.

ધર્મો નારાયણઃ સાધ્યઃ સાધ્યૈઃ સહ સુરૈરભૂત્ । સ તુ નારાયણઃ સાધ્યઃ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૫.

ધર્મ, નારાયણ અને સાધ્ય દેવતાઓ, સાધ્ય અને અન્ય દેવતાઓ સાથે અહીં અવતર્યા હતા; અને એ નારાયણ સાધ્ય, વૈવસ્વત મન્વંતર આવતા આવ્યા હતા.

મારીચાત્ કશ્યપાદ્વિષ્ણુરદિત્યાં સમ્બમૂવ હ। ત્રિસ્ત્રિઃ ક્રમૈરિમાન્ લોકાન્ જિત્વા વિષ્ણુરુરુક્રમમ્ ।। ૫.

મારીચિ અને કશ્યપમાંથી, અદિતિમાં વિષ્ણુ જન્મ્યા હતા; વિષ્ણુ, જે વિશાળ પગલાં ભરનારા છે, તેમણે ત્રણેય લોકોએ ત્રણ પગલાંમાં જીત્યા હતા.

પ્રત્યપાદયદિન્દ્રાય દેવેભ્યશ્ચૈવ સ પ્રભુઃ। ઇત્યેતાસતનવસ્તસ્ય વ્યતીતાઃ સપ્ત સપ્તસુ। મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ યાભિઃ સંરક્ષિતાઃ પ્રજાઃ ।। ૫.

તેમણે એ બધું ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓને પાછું આપ્યું; આ રીતે, તેમની આ સાત રૂપો સાત ગયા મન્વંતરોમાં થઈ ગઈ છે, જેના દ્વારા પ્રજાઓનું રક્ષણ થયું હતું.

તસ્માદ્વિષ્ટમિદં સર્વં વામનેનેહ જાયતા। તસ્માત્સ વૈ સ્મૃતો વિષ્ણુર્વિશેર્ધાતોઃ પ્રવેશનાત્ ।। ૫.

આથી, વામનના અવતરે આ સમગ્ર જગત વ્યાપી ગયું છે; તેથી તેને 'વિષ્ણુ' કહેવામાં આવે છે, કેમ કે 'વિશ' ધાતુનો અર્થ પ્રવેશ કરવો થાય છે.

ઇત્યેતે બ્રહ્મણશ્ચૈવ વામનસ્ય મહાત્મનઃ। એકત્વઞ્ચ પૃથક્ત્વઞ્ચ વિશિષ્ટત્વઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્ ।। ૫.

આ રીતે, બ્રહ્મા અને મહાત્મા વામનનું એકત્વ, ભિન્નત્વ અને વિશિષ્ટતા વર્ણવવામાં આવી છે.

દેવતાનામિહાંશેન જાયન્તે યાસ્તુ દેવતાઃ। તાસાન્તાસ્તેજસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ। જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તા વૈ તેષામનુગ્રહાત્ ।। ૫.

દેવતાઓના અંશરૂપે અહીં જન્મનારી દેવીઓમાં, જે તેજ, બુદ્ધિ, જ્ઞાન અને બળમાં સમાન હોય છે, તેઓ તેમના અનુકંપાથી જ જન્મે છે.

યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા। તત્તદેવાવગચ્છઘ્વં વિષ્ણોસ્તેજોંઽશસમ્ભવમ્ ।। ૫.

જે કોઈ પણ પ્રાણી શક્તિ, સૌંદર્ય કે પરાક્રમથી યુક્ત હોય, તેને વિષ્ણુના તેજના અંશથી ઉત્પન્ન થયેલું જાણવું.

સ એવં જાયતેંઽશેન કેચિદિચ્છન્તિ માનવાઃ। તતોઽપરે બ્રુવન્તીમમન્યોન્યાંશેન જાયતે ।। ૫.

આ રીતે, ભગવાન અંશરૂપે જન્મે છે; કેટલાક માનવો એવું ઈચ્છે છે, જ્યારે બીજા કહે છે કે એ બીજાના અંશથી જન્મે છે.

એવં વિવદમાનાસ્તે દૃષ્ટ્વા તાન્વૈ બ્રુવન્તિ હ। યસ્માન્ન વિદ્યતે ભેદો મનસશ્ચેતસશ્ચ હ। તસ્માદનુગ્રહાસ્તેષાં ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તે ભવન્ત્યુત ।। ૫.

આ રીતે તેઓ વિવાદ કરે છે, અને તેમને જોઈને કહેવામાં આવે છે: મન અને ચેતનામાં કોઈ ભેદ નથી, તેથી તેમની કૃપાથી તેઓ ક્ષેત્રજ્ઞ બની જાય છે.

એકસ્તુ પ્રભુશક્ત્યા વૈ બહુધા ભવતીશ્વરઃ। ભૂત્વા યસ્માચ્ચ બહુધા ભવન્યેકઃ પુનસ્તુ સઃ ।। ૫.

એક ભગવાન પોતાની શક્તિથી અનેક રૂપે થાય છે; અને અનેક બનીને, ફરીથી એ એક બની જાય છે.

તસ્માત્સુમનસો ભેદાજ્જાયન્તે તેજસશ્ચ હ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ પ્રજાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ। સર્ગાદૌ સકૃદુત્પન્નાસ્તિષ્ઠન્તીહ પ્રશંસયા ।। ૫.

આથી, મન અને તેજના વિભાજનથી, દરેક મન્વંતરમાં, સ્થાવર અને જંગમ તમામ પ્રાણીઓ સર્જનના આરંભે જન્મે છે અને અહીં પ્રશંસા પામે છે.

પ્રાપ્તે પ્રાપ્તે તુ કલ્પાન્તે રુદ્રઃ સંહરતિ પ્રજાઃ। જાયન્તે મોહયન્તોઽન્યાનીશ્વરા યોગમાયયા ।। ૫.

દરેક કલ્પના અંતે, રુદ્ર પ્રજાઓનું સંહાર કરે છે; યોગમાયાની શક્તિથી, બીજા પ્રભુહીન લોકોને મોહિત કરતા જન્મે છે.

ઐશ્વર્યેણ ચરન્તસ્તે મોહયન્તિ હ્યનીશ્વરાઃ। તસ્માદ્દોષપ્રચારેષુ યુક્તાયુક્તં ન વિદ્યતે ।। ૫.

તેઓ ઐશ્વર્યથી વર્તે છે અને પ્રભુહીન લોકોને મોહિત કરે છે; તેથી દોષોના પ્રસારમાં યોગ્ય કે અયોગ્ય કંઈ નથી.

ભૂતાપવાદિનો દુષ્ટા મધ્યસ્થા ભૂતભાવિનઃ। ભૂતાપવાદિનઃ શક્તાસ્ત્રયો વેદાઃ પ્રવાદિનામ્ ।। ૫.

જે લોકો જીવના અસ્તિત્વને નકારે છે, તેઓ દુષ્ટ છે; જે લોકો મધ્યસ્થ રહે છે, તેઓ જીવના વિષયે નિરસ છે; અને જે લોકો જીવના અસ્તિત્વને માને છે, તેઓ શક્તિશાળી છે. ત્રણેય વેદો સત્ય બોલનારાઓના સાચા માર્ગદર્શક છે.

દૃઢપૂર્વશ્રુતત્વાચ્ચ પ્રવાદાચ્ચૈવ લૌકિકાત્। ચતુર્ભિઃ કારણૈરેભિર્યથાતત્ત્વં ન વિન્દતિ ।। ૫.

પહેલાંથી મજબૂત રીતે સાંભળેલું અને લોકજીવનમાંથી મળેલી શીખણના કારણે, આ ચાર કારણોથી, માણસને સાચું તત્વ સમજાતું નથી.

પૂર્વમર્થાન્તરે ન્યસ્તાઃ કાલાન્તરગતા અપિ। તેનાન્યત્ સન્તમપ્યર્થં દ્વેષાન્ન પ્રતિપદ્યતે ।। ૫.

પહેલાં અર્થો બીજા સંદર્ભમાં મૂકાયા હતા, ભલે તે બીજાં સમયના હોય; એ કારણે, બીજો અર્થ હોવા છતાં, મનુષ્ય દ્વેષવશ તેને સ્વીકારતો નથી.

દર્શાનાં દ્રવ્યભૂતો યો ગુણભૂતસ્તુ તેષુ યઃ। કર્મણાં મનસાં કર્ત્તા અભિજાત્યા ચ યો મહાન્। શ્રુતજ્ઞૈઃ કારણૈરેતૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિકીર્ત્ત્યતે ।। ૫.

દરશનોમાં જે મુખ્ય તત્વ છે, તે દ્રવ્ય છે; અને જે ગુણરૂપ છે, તે ગુણ છે. કર્મ અને મનના કરનાર, તથા જન્મથી મહાન એવા વ્યક્તિને, શાસ્ત્રજ્ઞાની લોકો આ ચાર કારણો વડે વર્ણવે છે.