વાયુપુરાણમ્

વૃક્ષાણામોષધીનાઞ્ચ વીરુધાઞ્ચ પ્રકીર્ત્તનમ્। વૃક્ષનારકિકીટત્વં મર્ત્ત્યાનાં પરિકીર્ત્તિતમ્

વૃક્ષો, ઔષધિઓ અને વેલીઓનું વર્ણન તેમજ મનુષ્યો પુનર્જન્મ લઈને વૃક્ષ, પશુ કે જીવાત બની શકે છે એનું પણ ઉલ્લેખ થયો છે.

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ દ્વે સૃતી પરિકીર્ત્તિતે। અન્નાદીનાં તનૂનાઞ્ચ સર્જનન્ત્યજનન્તથા

દેવતાઓ અને ઋષિઓના બે માર્ગોનું વર્ણન, તેમજ અનાજથી જીવન ધરાવતા અને શરીર ધરાવતા જીવોના સર્જન અને અંતનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્। અનન્તરઞ્ચ વક્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિઃસૃતાઃ

બધા શાસ્ત્રોમાં પ્રથમ પુરાણને બ્રહ્માએ સ્મરણ કર્યું હતું; પછી તેના મુખમાંથી વેદો ઉત્પન્ન થયા.

અઙ્ગાનિ ધર્મશાસ્ત્રઞ્ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા। પશૂનાં પુરુષાણાઞ્ચ સમ્ભવઃ પરિકીર્તિતઃ

વેદાંગો, ધર્મશાસ્ત્ર, વ્રતો અને નિયમોનું વર્ણન, તેમજ પશુઓ અને મનુષ્યોના ઉત્પત્તિનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

તથા નિર્વચનં પ્રોક્તં કલ્પસ્ય ચ પરિગ્રહઃ। નવ સર્ગાઃ પુનઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મણો બુદ્ધિપૂર્વકાઃ

શબ્દોનું અર્થસ્પષ્ટીકરણ અને કલ્પનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે; ફરીથી, બ્રહ્માની બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થયેલા નવ સર્જનોનું પણ વર્ણન છે.

ત્રયોઽન્યે બુદ્ધિપૂર્વાસ્તુ તતો લોકાનકલ્પયત્। બ્રહ્મણોઽવયવેભ્યશ્ચ ધર્માદીનાં સમુદ્ભવઃ

ત્રણ અન્ય બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્જનોનું વર્ણન છે; પછી બ્રહ્માએ લોકોની રચના કરી અને તેના અંગોથી ધર્મ વગેરેનું ઉત્પન્ન થયું.

યે દ્વાદશ પ્રસૂયન્તે પ્રજાઃ કલ્પે પુનઃ પુનઃ। કલ્પયોરન્તરં પ્રોક્તં પ્રતિસન્ધિશ્ચ યસ્તયોઃ

દરેક કલ્પમાં વારંવાર જન્મતી બાર પ્રકારની પ્રજાઓનું વર્ણન છે, તેમજ બે કલ્પ વચ્ચેનું અંતર અને તેમનો સંબંધ પણ જણાવાયો છે.

તમોમાત્રાવૃતત્વાચ્ચ બ્રહ્મણોઽધર્મસમ્ભવઃ। તથૈવ શતરૂપાયાઃ સમ્ભવશ્ચ તતઃ પરમ્

અંધકારથી આવૃત થવાને કારણે બ્રહ્મામાંથી અધર્મનું ઉત્પન્ન થવું અને પછી શતરૂપાનું પણ જન્મ થવું વર્ણવાયું છે.

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રસૂત્યાકૂતયશ્ચ તાઃ। કીર્ત્ત્યન્તે ધૂતપાપ્માનો યેષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ, પ્રસૂતિ અને આકૂતિ—આ બધાનું વર્ણન થયું છે, જેમણે પાપથી મુક્ત થઈને, જેમા લોકોએ આધાર પામ્યો છે.

રુચેઃ પ્રજાપતેશ્ચોર્દ્વમાકૂત્યાં મિતુનોદ્ભવઃ। પ્રસૂત્યામપિ દક્ષસ્ય કન્યાનાં પ્રભવસ્તતઃ

રુચિ નામના પ્રજાપતિમાંથી ઉપર આકૂતિમાં મિતુનનો જન્મ થયો; અને પ્રસૂતિમાંથી દક્ષની પુત્રીઓનું પણ પછી ઉત્પન્ન થયું.

દાક્ષાયણીષુ ચાપ્યૂર્દ્ધ્વં શ્રદ્ધાદ્યાસુ મહાત્મનામ્। ધર્મસ્ય કીર્ત્ત્યતે સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્ય સુખોદયઃ

દક્ષની પુત્રીઓમાં અને શ્રદ્ધા વગેરે મહાન આત્માઓમાં ધર્મના સર્જનનું વર્ણન છે, જે સાત્ત્વિક છે અને સુખ આપનાર છે.

તથાઽધર્મ્મસ્ય હિંસાયાં તામસોઽશુભલક્ષણઃ। મહેશ્વરસ્ય સત્યાઞ્ચ પ્રજાસર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ

તેમજ અધર્મનું સર્જન, જે હિંસા અને તામસિક, અશુભ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને મહેશ્વર તથા સતી દ્વારા પ્રજાઓના સર્જનનું પણ વર્ણન છે.

નિરામયઞ્ચ બ્રહ્માણં તાદૃશં કીર્ત્તિતં પુનઃ। યોગં યોગનિધિઃ પ્રાહ દ્વિજાનાં મુક્તિકાંક્ષિણામ્

નિર્મળ અને નિર્દોષ બ્રહ્માનું ફરીથી વર્ણન છે; યોગના ખજાનાએ મુક્તિ ઇચ્છતા દ્વિજોને યોગમાર્ગ શીખવ્યો.

અવતારશ્ચ રુદ્રસ્ય મહાભાગ્યં તથૈવ ચ। ત્રૈવેદિકાં કથાઞ્ચાપિ સંવાદઃ પરમો મહાન્

રુદ્રના અવતાર અને તેના મહાન ભાગ્યનું પણ વર્ણન છે, તેમજ ત્રણ પ્રકારની વૈદિક કથા અને ઉત્તમ મહાન સંવાદનું પણ વર્ણન છે.

બ્રહ્મનારાયણાભ્યાઞ્ચ યત્ર સ્તોત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્। સ્તુતસ્તાભ્યાં સ દેવેશસ્તુતોષ ભગવાન્ શિવઃ

જ્યાં બ્રહ્મા અને નારાયણ દ્વારા સ્તોત્ર ગાયું છે, ત્યાં દેવોના સ્વામી ભગવાન શિવ તેમની દ્વારા સ્તુતિ પામી અને પ્રસન્ન થયા.

પ્રાદુર્ભાવોઽથ રુદ્રસ્ય બ્રહ્મણોઽઙ્ગે મહાત્મનઃ। કીર્ત્ત્યતે નામ હેતુશ્ચ યથાઽરોદીન્મહામનાઃ

પછી મહાન આત્મા બ્રહ્માના અંગમાંથી રુદ્રના પ્રાગટ્યનું વર્ણન છે, તેનું નામ કેમ પડ્યું અને તે મહાન ચિત્તવાળા કેમ રડ્યા તેનું કારણ પણ જણાવાયું છે.

રુદ્રાદીનિ યથા હ્યષ્ટૌ નામાન્યાપ્નોત્ સ્વયમ્ભુવઃ। યથા ચ તૈર્વ્યાપ્રતમિદં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સ્વયંભૂએ કેવી રીતે રુદ્રથી શરૂ થતા આઠ નામો પ્રાપ્ત કર્યા અને કેવી રીતે એ નામોથી ચાલતું અને અચળ ત્રિલોકી વ્યાપી ગઈ તેનું વર્ણન છે.

ભૃગ્વાદીનામૃષીણાઞ્ચ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્। વસિષ્ઠસ્ય ચ બ્રહ્મર્ષેર્યત્ર ગોત્રાનુકીર્ત્તનમ્

ભૃગુ વગેરે ઋષિઓએ પ્રજાઓની રચના કેવી રીતે કરી અને વસીષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિના વંશોની વિગત અહીં વર્ણવાઈ છે.

અગ્નેઃ પ્રજાયાઃ સમ્ભૂતિઃ સ્વાહાયાં યત્ર કીર્ત્તિતા। પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં સ્વધાયાસ્તદનન્તરમ્

અગ્નિદેવની સંતાન સ્વાહા દ્વારા કેવી રીતે જન્મી એનું વર્ણન અહીં છે, અને પછી તરત જ પિતૃઓના બે પ્રકારો સ્વધાથી કેવી રીતે પ્રગટ્યા એનું વર્ણન આવે છે.

પિતૃવંશપ્રસઙ્ગેન કીર્ત્યતે ચ મહેશ્વરાત્। દક્ષસ્ય શાપઃ સત્યર્થે ભૃગ્વાદીનાઞ્ચ ધીમતામ્

પિતૃવંશના પ્રસંગમાં મહેશ્વર દ્વારા ભૃગુ વગેરે વિદ્વાન ઋષિઓ પર દક્ષએ આપેલું શાપ અને એનું કારણ તથા સત્ય અહીં વર્ણવાયું છે.

પ્રતિશાપશ્ચ રુદ્રસ્ય દક્ષાદદ્ભુતકર્મણઃ। પ્રતિષેધશ્ચ વૈરસ્ય કીર્ત્યતે યત્ર વિસ્તરાત્

અદ્ભુત કર્મો કરનાર દક્ષ પર રુદ્રદેવનો પ્રતિશાપ, દક્ષના કાર્યો અને વૈર રોકવાનો વિગતવાર વર્ણન અહીં આપવામાં આવ્યું છે.

તેષાં નિયોગો દ્વીપેષુ દેશેષુ ચ પૃથક્ પૃથક્। સ્વાયમ્ભુવસ્ય સર્ગસ્ય તતશ્ચાપ્યનુકીર્ત્તનમ્

આ ઋષિઓને અલગ-અલગ દ્વીપો અને પ્રદેશોમાં જે જવાબદારીઓ આપવામાં આવી, તેનું વર્ણન અને પછી સ્વાયંભુવ મનુની સૃષ્ટિનું પણ વર્ણન આવે છે.

ઉક્તો નાભેર્નિસર્ગશ્ચ રજસશ્ચ મહાત્મનઃ। દ્વીપાનાં સસમુદ્રાણાં પર્વતાનાઞ્ચ કીર્ત્તનમ્

નાભિ અને મહાત્મા રજસના ઉત્પત્તિનું વર્ણન, તથા સમુદ્રો સાથેના દ્વીપો અને પર્વતોનું પણ અહીં વર્ણન છે.

વર્ષાણાઞ્ચ નદીનાઞ્ચ તદ્ભેદાનાઞ્ચ સર્વશઃ। દ્વીપભેદસહસ્રાણામન્તર્ભેદશ્ચ સપ્તસુ

વિવિધ પ્રદેશો, નદીઓ અને તેમના બધા ઉપવિભાગો, તેમજ સાત દ્વીપોમાં રહેલા હજારો વિભાગો અને ઉપવિભાગોનું વર્ણન અહીં છે.

વિસ્તરાન્ મણ્ડલાચ્ચૈવ જમ્બૂદ્‌વીપસમુદ્રયોઃ। પ્રમાણં યોજનાગ્રેણ કીર્ત્ત્યતે પર્વતૈઃ સહ

જંબૂદ્વીપ અને તેના સમુદ્રનું વિસ્તૃત પરિઘ, તેમ જ યોજન પ્રમાણે માપ અને પર્વતોનું વર્ણન અહીં આપવામાં આવ્યું છે.

હિમવાન્ હેમકૂટસ્તુ નિષધો મેરુરેવ ચ। નીલઃ શ્વેતઃ શૃઙ્ગવાંશ્ચ કીર્ત્ત્યન્તે વર્ષપર્વતાઃ

હિમવંત, હેમકૂટ, નિષધ, મેરુ, નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગવાન — આ બધા પ્રદેશોના પર્વતો તરીકે વર્ણવાયા છે.

તેષામન્તરવિષ્કમ્ભા ઉચ્છ્રાયાયામવિસ્તરાઃ। કીર્ત્ત્યન્તે યોજનાગ્રેણ યે ચ તત્ર નિવાસિનઃ

આ પર્વતોની અંદરની પહોળાઈ, ઊંચાઈ અને વિસ્તાર યોજન પ્રમાણે જણાવવામાં આવ્યા છે, અને ત્યાં વસતા લોકોનું પણ વર્ણન છે.

ભારતાદીનિ વર્ષાણિ નદીભિઃ પર્વતૈસ્તથા। ભૂતૈશ્ચોપનિવિષ્ટાનિ ગતિમદ્ભિર્ધ્રુવૈસ્તથા

ભારત વગેરે પ્રદેશો, તેમની નદીઓ અને પર્વતો, તેમાં વસતા જીવજંતુઓ તથા ગતિ ધરાવતાં સ્થિર તારા — આ બધાનું વર્ણન અહીં છે.

જમ્બૂદ્વીપાદયો દ્વીપાઃ સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતાઃ। તતશ્ચાપ્યમ્મયી ભૂમિર્લોકાલોકશ્ચ કીર્ત્ત્યતે

જંબૂદ્વીપથી શરૂ થતા દ્વીપો, જે સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે, પછી જળમય ધરતી અને લોકાલોકનું પણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.