વાયુપુરાણમ્

તતસ્તે નાભ્યનન્દન્ત તદ્વાક્યં પરમેષ્ઠિનઃ। સત્યસ્યેહ તુ કર્માણિ વાઙ્મનઃ કર્મજાનિ તુ ।। ૬.

પછી તેમણે પરમેશ્વરની વાતને સ્વીકારી નહિ; અહીં, સત્યના કર્મો એ છે, જે વાણી, મન અને કર્મથી થાય છે.

ય એવાપ્યવતિષ્ઠન્તે દોષં દૃષ્ટ્વા તુ કર્મસુ। ક્ષયાતિશયયુક્તન્તુ તે દૃષ્ટ્વા કર્મણાં ફલમ્ ।। ૬.

જે લોકો કર્મોમાં દોષ જોઈને સ્થિર રહે છે, તેઓ કર્મના ફળમાં ક્ષય અને વધારાનો અનુભવ કરે છે.

જુગુપ્સન્તઃ પ્રસૂતિઞ્ચ નિસ્તન્દ્રા નિર્મમાભવન્। અજસ્રં કાંક્ષમાણાસ્તે વિરક્તા દોષદર્શિનઃ ।। ૬.

જન્મને તિરસ્કારતા, તેઓ નિરંતર જાગૃત અને નિર્મમ બની ગયા; હંમેશા ઇચ્છા રાખી, દોષ જોતા તેઓ વિરક્ત થયા.

અર્થં ધર્મઞ્ચ કામઞ્ચ હિત્વા તે વૈ વ્યવસ્થિતાઃ। પૌરુષં જ્ઞાનમાસ્થાય તેજઃ સંક્ષિપ્ય ચાસ્થિતાઃ ।। ૬.

ધન, ધર્મ અને કામને છોડીને, તેઓ પોતાનો બળ અને જ્ઞાન આધાર બનાવીને સ્થિર રહ્યા, પોતાની શક્તિને સંયમમાં રાખી.

તેષાઞ્ચ તમભિપ્રાયં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા ચુકોપ હ। તાનબ્રવીત્તદા બ્રહ્મા નિરુત્સાહાત્ સુરાનથ ।। ૬.

તેમનો ઈરાદો જાણી, બ્રહ્માએ ગુસ્સો કર્યો; પછી ઉત્સાહ વિના, બ્રહ્માએ એ દેવતાઓને કહ્યું.

પ્રજાર્થમિહ યૂયં વૈ પ્રજાસ્રષ્ટાઽસ્મિ નાન્યથા। પ્રસૂયધ્વં જયઘ્વઞ્ચેત્યુક્તવાનસ્મિ યત્ પુરા ।। ૬.

સૃષ્ટિના હિત માટે તમે અહીં આવ્યા છો; હું જીવોના સર્જનહાર છું, બીજું કંઈ નહીં. મેં પહેલાં પણ કહ્યું હતું: 'સંતાન ઉત્પન્ન કરો અને વિજય મેળવો.'

યસ્માદ્વાક્યમનાદૃત્ય મમ વૈરાગ્યમાસ્થિતાઃ। જુગુપ્સમાનાઃ સ્વં જન્મ સન્તતિં નાભિ નન્દથ ।। ૬.

મારા વચનને અવગણીને, તમે વૈરાગ્ય અપનાવ્યું, પોતાનું જન્મ તુચ્છ માન્યું અને સંતાનમાં આનંદ માન્યો નહીં.

કર્મણાઞ્ચ કૃતો ન્યાસો હ્યમૃતત્ત્વાભિકાંક્ષયા। તસ્માદ્યૂયમનાદૃત્ય સપ્તકૃત્વસ્તુ યાસ્યથ ।। ૬.

અમૃતત્વની ઇચ્છાથી કર્મનો ત્યાગ કર્યો છે, તેથી મને અવગણીને, તમે સાત વાર અહીંથી જશો.

તે શપ્તા બ્રહ્મણા દેવા જયાસ્તં વૈ પ્રસાદયન્। ક્ષમાસ્માકં મહાદેવ યદજ્ઞાનાત્ કૃતં વિભો ।। ૬.

બ્રહ્માના શાપથી દેવતાઓ જયાને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યા: 'મહાદેવ, અમારે અજ્ઞાનથી જે થયું છે, તે માફ કરો.'

પ્રણિપત્ય સાનુનયં બ્રહ્મા તાનબ્રવીત્ પુનઃ। લોકે મયાનનુજ્ઞાતઃ કઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિહાર્હસિ ।। ૬.

વિનમ્રતાથી નમન કરીને, બ્રહ્માએ ફરી કહ્યું: 'આ જગતમાં મારી મંજૂરી વિના કોણ સ્વતંત્ર બની શકે?'

મયા પરિગતં સર્વં કથમચ્છન્દતો મમ। પ્રતિપત્સ્યન્તિ ભૂતાનિ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।। ૬.

મારે બધું આવરી લીધું છે, તો પછી જીવાત્માઓ પોતાની ઈચ્છાથી શુભ કે અશુભ કાર્ય કેવી રીતે કરશે?

લોકે યદસ્તિ કિઞ્ચિદ્વૈ સત્ત્વાસત્ત્વવ્યવસ્થિતમ્। બુદ્ધ્યાત્મના મયા વ્યાપ્તં કો માં લોકેઽતિસન્ધયેત્ ।। ૬.

જગતમાં જે કંઈ છે, સત્વવાળું કે નિર્વસ્તુ, તે બધું મારી બુદ્ધિ અને આત્માથી વ્યાપ્ત છે; તો પછી જગતમાં કોણ મને વટાવી શકે?

ભૂતાનાં તર્કિતં યચ્ચ યચ્ચાપ્યેષાં વિધારિતમ્। તથા વિચારિતં યચ્ચ તત્સર્વં વિદિતં મમ ।। ૬.

જીવો જે વિચારે છે, જે તેમનું નિર્ધારણ થયેલું છે, અને જે કંઈ વિચારવામાં આવ્યું છે – એ બધું મને જાણીતું છે.

મયા સ્થિતમિદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્। આશામયેન તત્ત્વેન કથં છેત્તુમિહોત્સહે ।। ૬.

આ સમગ્ર જગત, સ્થાવર અને જંગમ, મારી સત્ય સ્વરૂપે સ્થાપિત છે; હું તેને નાશ કરવા કેમ ઈચ્છું?

યસ્માચ્ચાહં વિવૃત્તો વૈ સર્ગાર્થમિહ નાન્યથા। ઇહ કર્માણ્યનારભ્ય કો મે છન્દાદ્વિમોક્ષ્યતે ।। ૬.

હું અહીં માત્ર સૃષ્ટિ માટે પ્રગટ થયો છું, બીજું કંઈ નહીં; અહીં કર્મ કર્યા વિના, કોણ મારી ઈચ્છાથી મુક્તિ પામશે?

પરિભાષ્ય તતો દેવાન્ જયાન્ વૈ નષ્ટચેતસઃ। અબ્રવીત્સ પુનસ્તાન્ વૈ ધૃતાન્ દણ્ડે પ્રજાપતિઃ ।। ૬.

પછી, જયાએ મન ગુમાવેલા દેવતાઓને ઠપકો આપ્યો; પ્રજાપતિના નિયમ હેઠળ, તેણે ફરી તેમને કહ્યું.

યસ્માન્મમાભિસન્ધાય સન્ન્યાસો વઃ કૃતઃ પુરા। યસ્માત્સ વિફલોઽયન્નો હ્યપારસ્ત્વેષ યઃ કૃતઃ। ભવિતાઽતઃ સુખોદર્કો દેવા ભાવેષુ જાયતામ્ ।। ૬.

કેમ કે તમે પહેલાં મારા માટે સંન્યાસ લીધો હતો, પણ તે નિષ્ફળ અને અધૂરો રહ્યો, તેથી, દેવતાઓ, ભવિષ્યના જન્મોમાં સુખદ પરિણામ મળશે.

આત્મચ્છન્દેન વો જન્મ ભવિષ્યતિ સુરોત્તમાઃ। મન્વન્તરેષુ સંમૂઢાઃ ષટ્‌સુ સર્વે ગમિષ્યથ ।। ૬.

હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ, તમારી ઈચ્છાથી જન્મ થશે; પણ છ મન્વંતર સુધી તમે બધા મોહમાં પડી જશો.

વૈવસ્વતાન્તેષુ સુરાસ્તથા સ્વાયમ્ભુવાદિષુ। તાન્ જ્ઞાત્વા બ્રહ્મણા તત્ર શ્લોકો ગીતઃ પુરાતનઃ ।। ૬.

વૈવસ્વત અને અન્ય મન્વંતરનાં અંતે, આ જાણીને, બ્રહ્માએ ત્યાં પ્રાચીન શ્લોક ઉચ્ચાર્યો.

ત્રયીં વિદ્યાં બ્રહ્મચર્યં પ્રસૂતિં શ્રાદ્ધમેવ ચ । યજ્ઞઞ્ચૈવ તુ દાનઞ્ચ એષામેવ તુ કુર્વતામ્। સ હિ સ્મ વિરજા ભૂત્વા વસતેઽન્યપ્રશંસયા ।। ૬.

જે લોકો ત્રણેય વેદ, બ્રહ્મચર્ય, સંતાન ઉત્પન્ન કરવું, શ્રાદ્ધ, યજ્ઞ અને દાન કરે છે – અને વાસનાથી મુક્ત રહી, બીજાની પ્રશંસા વિના રહે છે.

સ એવં સ્લોકં દૃષ્ટ્વા તુ જયા દેવાનથાબ્રવીત્। વૈવસ્વતેઽન્તરેઽતીતે મત્સમીપમિહેષ્યથ ।। ૬.

આ શ્લોક જોઈને, જયાએ દેવતાઓને કહ્યું: 'વૈવસ્વત મન્વંતરનાં અંતે, તમે અહીં મારા પાસે આવશો.'

તતો યૂયં મયા સાર્દ્ધં સિદ્ધિં પ્રાપ્સ્યથ શાશ્વતીમ્। એવમુક્ત્વા તુ તાન્ બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૬.

પછી તમે બધા મારા સાથે મળીને શાશ્વત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશો. એમ કહીને બ્રહ્માજી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતો દેવાસ્તિરોભૂતે ઈશ્વરે હ્યકુતોભયમ્। પ્રપન્ના અણિમાદ્યૈશ્ચ યુક્તા યોગબલાન્વિતાઃ ।। ૬.

પછી ભગવાન અદૃશ્ય થયા પછી, દેવતાઓ નિર્ભય બની, યોગશક્તિથી યુક્ત અને અણિમાદિ શક્તિઓ ધરાવતા, આશ્રય પામ્યા.

તતસ્તેષાન્તુ યાસ્તન્વસ્તાઽભવન્ દ્વાદશ હ્રદાઃ। જયા ઇતિ સમાખ્યાતા જાતા શ્ચોદધિસન્નિભાઃ ।। ૬.

પછી તેમના શરીરમાંથી બાર તળાવો ઉત્પન્ન થયા, જે 'જયાઓ' તરીકે ઓળખાતા અને સમુદ્ર જેટલા વિશાળ હતા.

તતઃ સ્વાયમ્ભુવે તસ્મિન્ સર્ગેતે જજ્ઞિરે સુરાઃ। અજિતાયાં રુચેઃ પુત્રા અજિતા દ્વાદશાત્મકઃ ।। ૬.

પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરનાં સર્જનમાં, રુચિ અને અજિતાના પુત્રરૂપે દેવતાઓ જન્મ્યા, જે બાર સ્વરૂપે અજિતા કહેવાયા.

વિધિશ્ચ મુનયશ્ચૈવ ક્ષેમો નન્દોઽવ્યયસ્તથા। પ્રાણોઽપાનઃ સુધામા ચ ક્રતુશક્તિવ્યવસ્થિતાઃ । ઇત્યેતે માનસાઃ સર્વે અજિતા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।। ૬.

વિધિ, ઋષિઓ, ક્ષેમ, નંદ, અવ્યય, પ્રાણ, અપાન, સુધામા, ક્રતુ, શક્તિ અને વ્યવસ્થિત—આ બધા બાર મનથી ઉત્પન્ન થયેલા અજિતા તરીકે ઓળખાય છે.

તે ચ યજ્ઞે સુરૈઃ સાર્દ્ધં યજ્ઞભાજસ્તદા સ્મૃતાઃ। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વે તતઃ સ્વારોચિષે પુનઃ। તુષિતાયાં સમુત્પન્નાઃ પુનઃ પુત્રાઃ સ્વરોચિષઃ ।। ૬.

આ બધા દેવતાઓ યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા તરીકે પ્રથમ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જાણીતા થયા; પછી સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તુષિતામાંથી ફરી સ્વરોચિષના પુત્રો જન્મ્યા.

તુષિતા નામ તે હ્યાસન્ પ્રાણાખ્યા યાત્રિકાઃ સુરાઃ। પુનસ્તે તુષિતા દેવા ઉત્તમે ત્વન્તરે સ્વયમ્ ।। ૬.

તેઓ તુષિતા કહેવાતા, પ્રાણ નામે ઓળખાતા યાત્રિક દેવતાઓ હતા; અને ઉત્તમ મન્વંતરમાં પણ તુષિતા દેવતાઓ પોતે ફરી પ્રગટ થયા.

ઉત્તમસ્ય તુ તે પુત્રાઃ સત્યાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ। તતઃ સત્યાઃ સ્મૃતા દેવા ઉત્તમે ચાન્તરે તદા ।। ૬.

પછી ઉત્તમ મન્વંતરમાં, સત્યામાંથી ઉત્તમના શુભ પુત્રો જન્મ્યા; તેથી તે સમયના દેવતાઓ 'સત્યા' તરીકે ઓળખાયા.