વાયુપુરાણમ્

આક્યાનપઞ્ચમાન્ વેદાન્ મહર્ષિઃ કાશ્યપો યથા। તં દૃષ્ટ્વા મુનયસ્તસ્ય નામાકુર્વંસ્તુ તદ્વિધમ્ ।। ૬.

મહર્ષિ કશ્યપને, જેમ પાંચ વેદકથાઓમાં વર્ણવાયું છે, ઋષિઓએ જોયો અને ત્યારબાદ તેનું નામ પણ એ પ્રમાણે રાખ્યું.

હિરણ્યકશિપુસ્તસ્માત્ કર્મણા તેન વિશ્રુતઃ। હિરણ્યાક્ષોઽનુજસ્તસ્ય સિંહિકા તસ્ય ચાનુજા। રાહોઃ સા જનની દેવી વિપ્રચિત્તેઃ પરિગ્રહાત્ ।। ૬.

એ રીતે, હિરણ્યકશિપુ એ કાર્યથી પ્રસિદ્ધ થયો; તેનો નાનો ભાઈ હિરણ્યાક્ષ હતો અને બહેનનું નામ સિંહિકા હતું; સિંહિકા વિપ્રચિત્તિને પતિ બનાવીને રાહુની માતા બની.

હિરણ્યકશિપુર્દ્દૈત્યશ્ચચાર પરમં તપઃ। શતં વર્ષસહસ્રાણાં નિરાહારો હ્યધઃશિરાઃ ।। ૬.

હિરણ્યકશિપુ દૈત્યએ એક લાખ વર્ષ સુધી ઊંધા મોઢે ઊભા રહી અને અન્ન લીધા વિના કઠિન તપ કર્યું.

તં બ્રહ્મા છન્દયામાસ દૈત્યં તુષ્ટો વરેણ તુ। સર્વામરત્વં વિપ્રેભ્યઃ સર્વભૂતેભ્ય એવ ચ। યોગાદ્દેવાન્ વિનિર્જિત્ય સર્વદેવત્વમાસ્થિતઃ ।। ૬.

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને દૈત્યને વરદાન આપ્યું; તેને બ્રાહ્મણો અને બધા જીવોમાં અમરત્વ મળ્યું, અને યોગબળે દેવતાઓને જીતીને સર્વદેવતા બની ગયો.

દાનવાશ્ચાસુરાશ્ચૈવ દેવાઃ સમા ભવન્તુ વૈ। મારુતેર્યન્મહૈશ્વર્યમેષ મે દીયતાં વરઃ ।। ૬.

દાનવ, અસુર અને દેવો બધા સમાન થાય અને મારુત જેવું મહાન ઔજસ્ય મને વરદાન રૂપે મળે – એવી મારી ઈચ્છા છે.

એવમુક્તોઽથ બ્રહ્મા તુ તસ્મૈ દત્ત્વા યથેપ્સિતમ્। દત્ત્વા તસ્મૈ વરાન્ દિવ્યાન્ તત્રૈવાન્તરધીયત। હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યઃ શ્લોકૈર્ગીતઃ પુરાતનૈઃ ।। ૬.

આ રીતે માંગ્યા પછી, બ્રહ્માએ તેને ઈચ્છિત વરદાન અને દિવ્ય દાન આપ્યા અને ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા; હિરણ્યકશિપુ દૈત્ય પ્રાચીન શ્લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થયો.

રાજા હિરણ્યકશિપુર્યાં યામાશાં નિષેવતે। તસ્યાસ્તસ્યા દિશો દેવા નમશ્ચક્રુર્મહર્ષિભિઃ ।। ૬.

રાજા હિરણ્યકશિપુ જ્યાં રહે છે, ત્યાંની દિશાના દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ એના ચરણોમાં વંદન કરે છે.

એવંપ્રભાવો દૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યકશિપુ ર્દ્વિજાઃ। તસ્યાસીન્નરસિંહઃ સ વિષ્ણુર્મૃત્યુઃ પુરા કિલ। નખૈસ્તુ તેન નિર્ભિન્નસ્તતઃ શુદ્ધા નખાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬.

દૈત્યોના રાજા હિરણ્યકશિપુ પાસે એવી અદ્ભુત શક્તિ હતી, હે દ્વિજો. પ્રાચીન સમયમાં, નરસિંહ સ્વરૂપે વિષ્ણુ એ તેના માટે મૃત્યુરૂપ બની પ્રગટ થયા. પોતાના નખોથી તેણે હિરણ્યકશિપુને ફાડી નાંખ્યો; તેથી નખોને પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

હિરણ્યાક્ષસુતાઃ પઞ્ચ વિક્રાન્તાઃ સુમહા બલાઃ। ઉત્કુરઃ શકુનિશ્ચૈવ કાલનાભસ્તથૈવ ચ ।। ૬.

હિરણ્યાક્ષના પાંચ પુત્રો હતા, જે બહુ પરાક્રમી અને બળવાન હતા: ઉત્કુર, શકુની અને કાલનાભ પણ.

મહાનાભશ્ચ વિક્રાન્તો ભૂતસન્તાપનસ્તથા। હિરણ્યાક્ષસુતાઃ હ્યેતે દેવૈરપિ દુરાસદાઃ ।। ૬.

મહાનાભ અને ભૂતસંતાપન પણ હિરણ્યાક્ષના પુત્રો હતા, અને એ બધા દેવતાઓ માટે પણ અપરાજેય ગણાતા.

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ બાડેયઃ સગણઃ સ્મૃતઃ। શતન્તાનિ સહસ્રાણિ નિહતાસ્તારકામયે ।। ૬.

એ બધાના પુત્રો અને પૌત્રો, જે બાડેય વંશ તરીકે ઓળખાતા, અને તેમના સાથેના સહાયક—એવી લાખો સંખ્યા—તારકામય યુદ્ધમાં મારે પડ્યા.

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ચત્વારસ્તુ મહાબલાઃ। પ્રહ્લાદઃ પૂર્વજસ્તેષામનુહ્લાદસ્તથૈવ ચ। સંહ્રાદશ્ચ હ્રદશ્ચૈવ હ્રદપુત્રાન્નિબોધત ।। ૬.

હિરણ્યકશિપુના ચાર બળવાન પુત્રો હતા: પ્રહલાદ, જે સૌથી મોટા હતા, અનુહલાદ, સંહ્રાદ અને હ્રદ. હવે હ્રદના પુત્રોની વાત સાંભળો.

હ્રાદો નિસુન્દશ્ચ તતા હ્રદપુત્રૌ બભૂવતુઃ। સુન્દોપસુન્દૌ વિક્રાન્તૌ નિસુન્દતન યાવુભૌ ।। ૬.

હ્રદના બે પુત્રો હતા: હ્રાદ અને નિસુન્દ. નિસુન્દના પુત્રો સુન્દ અને ઉપસુન્દ, બંને ખૂબ પરાક્રમી હતા.

બ્રહ્મઘ્નસ્તુ મહાવીર્યો મૂકસ્તુ હ્રદદાયિનઃ। મારીચઃ સુન્દપુત્રસ્તુ તાડકામુપપદ્યતે ।। ૬.

હ્રદના પુત્રોમાં બ્રહ્મઘ્ન, જે મહા પરાક્રમી હતા, અને મુક પણ હતા; સુન્દના પુત્ર મારીચનો જન્મ તાડકા પાસે થયો હતો.

તાડકા નિહતા સાઽથ રાઘવેણ બલીયસા। મૂકો વિનિહતશ્ચાપિ કિરાતે સવ્યસાચિના ।। ૬.

તાડકાને બલવાન રાઘવએ મારી નાંખી હતી; અને મુકને પણ કિરાતોમાંના ધનુર્ધરએ સંહાર્યો હતો.

ઉત્પન્ના મહતા ચૈવ તપસા ભાવિતાઃ સ્વયમ્। તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ તેષાં વૈ મણિવર્ત્તનિવાસિનામ્। અવધ્યા દેવતાનાં વૈ નિહતાઃ સવ્યસાચિના ।। ૬.

મહાન તપ અને સંયમથી ઉત્પન્ન થયેલા, મણિવર્તમાં વસતા એવા ત્રણ કરોડ દૈત્યો—even દેવતાઓ પણ જેમને મારી શકતા નહોતા—એ બધાને પણ ધનુર્ધરે સંહાર્યા.

અનુહ્લાદસુતો વાયુઃ શિનીવાલી તથૈવ ચ । તેષાન્તુ શતસાહસ્રો ગણો હાલાહલઃ સ્મૃતઃ ।। ૬.

અનુહલાદનો પુત્ર વાયુ હતો અને શિનીવાલી પણ. તેમના સહાયક દળ, જે એક લાખ જેટલા હતા, હલાહલ તરીકે ઓળખાય છે.

વૈરોચનસ્તુ પ્રાહ્લાદિઃ પઞ્ચ તસ્યાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ। ગવેષ્ઠી કાલનેમિશ્ચ જમ્ભો બાષ્કલ એવ ચ। શમ્ભુસ્તુ અનુજસ્તેષાં સ્મૃતાઃ પ્રાહ્લાદિસૂનવઃ ।। ૬.

પ્રહલાદના પુત્ર વિરોચન હતા; તેમના પાંચ પુત્રો હતા: ગવેષ્ઠી, કાલનેમી, જંભ, બાષ્કલ અને સૌથી નાના શંભુ. આ બધા પ્રહલાદના વંશજ તરીકે ઓળખાય છે.

યથાપ્રધાનં વક્ષ્યામિ તેષાં પુત્રાન્ દુરાસદાન્। શુમ્ભશ્ચૈવ નિશુમ્ભશ્ચ વિષ્વક્સેનો મહૌજસઃ ।। ૬.

હવે હું ક્રમશઃ તેમના પુત્રોની વાત કહું છું, જે બહુ ભયંકર હતા: શુમ્ભ, નિશુમ્ભ અને મહા શક્તિશાળી વિશ્વક્ષેન.

ગવેષ્ઠિનઃ સુતા હ્યેતે જમ્ભસ્ય શતદુન્દુભિઃ। તથા દક્ષશ્ચ ખણ્ડશ્ચ ત્રયસ્તુ જમ્ભસૂનવઃ ।। ૬.

આ બધા ગવેષ્ઠીના પુત્રો હતા; જંભના ત્રણ પુત્રો હતા: શતદુંદુભિ, દક્ષ અને ખંડ.

વિરોધશ્ચ મનુશ્ચૈવ વૃક્ષાયુઃ કુશલીમુખઃ। બાષ્કલસ્ય સુતા હ્યેતે કાલનેમિસુતાન્ શ્રૃણુ ।। ૬.

વિરોધ, મનુ, વૃક્ષાયુ અને કુશલીમુખ—આ બધા બાષ્કલના પુત્રો હતા. હવે કાલનેમીના પુત્રોની વાત સાંભળો.

બ્રહ્મજિત્ ક્ષત્રજિચ્ચૈવ દેવાન્તકનરાન્તકૌ । કાલનેમિસુતા હ્યેતે શમ્ભોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૬.

બ્રહ્મજિત અને ક્ષત્રજિત, તેમજ દેવાંતક અને નરાંતક—આ બધા કાલનેમીના પુત્રો હતા. હવે શંભુના સંતાનોની વાત સાંભળો.

ધનુકો હ્યસિલોમા ચ નાબલશ્ચ સગોમુખઃ। ગવાક્ષશ્ચૈવ ગોમાંશ્ચ શમ્ભોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૬.

ધનુક, અસિલોમા, નાબલ અને સગોમુખ, તેમજ ગવાક્ષ અને ગોમાંસ—આ બધા શંભુના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે.

વિરોચનસ્ય પુત્રસ્તુ બલિરેકઃ પ્રતાપવાન્। બલેઃ પુત્રશતં જજ્ઞે રાજાનઃ સર્વ એવ તે ।। ૬.

વિરોચનનો પુત્ર બલી હતો, જે પોતાની શક્તિ માટે પ્રસિદ્ધ હતો. બલિના સો પુત્રો હતા, અને એ બધા રાજા બન્યા.

તેષાં પ્રધાનાશ્ચત્વારો વિક્રાન્તાઃ સુમહાબલાઃ। સહસ્રબાહુર્જ્યેષ્ઠસ્તુ બાણો દ્રવિણસમ્મતઃ। કુમ્ભનાભો ગર્દ્દભાક્ષઃ કુશિરિત્યેવમાદયઃ ।। ૬.

એમાં ચાર પુત્રો મુખ્ય અને અત્યંત બળવાન હતા: સૌથી મોટા સહસ્રબાહુ, દ્રવિડો દ્વારા માન્ય બાણ, કુંભનાભ, ગર્દભાક્ષ અને કુશિ—આ બધા મુખ્ય ગણાય છે.

શકુની પૂતના ચૈવ કન્યે દ્વે તુ બલેઃ સુતે। બલેઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૬.

શકુની અને પૂતના, બલિના બે દીકરીઓ, અને બલિના પુત્રો તથા પૌત્રો, એ બધા સૈંકડો-હજારોની સંખ્યામાં જન્મ્યા હતા.

બલિર્યો નામવિખ્યાતો ગણો વિક્રાન્તપૌરુષઃ। બાણસ્ય ચન્દ્ર મનસો લૌહિત્યમુપપદ્યતે ।। ૬.

બલી નામે પ્રસિદ્ધ અને પરાક્રમી ગણા હતા; બાણ, ચંદ્ર અને મનસથી લૌહિત્ય વંશની શરૂઆત થાય છે.

દિતિર્વિનષ્ટપુત્રા વૈ તોષયામાસ કશ્યપમ્। સ કશ્યપઃ પ્રસન્નાત્મા સમ્યગારાધિતસ્તયા । વરેણ ચ્છન્દયામાસ સા ચ વવ્રે વરં તતઃ ।। ૬.

દિતીએ પોતાના પુત્રો ગુમાવ્યા પછી કશ્યપને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો; કશ્યપજી, જેનો મન પ્રસન્ન થયો અને દિતીએ યોગ્ય રીતે પૂજા કરી, તેણે દિતીને વરદાન માગવા કહ્યું અને દિતીએ ઈચ્છિત વરદાન માગ્યું.

સ તુ તસ્યૈ વરં પ્રાદાત્ પ્રાર્થિતં ભગવન્ પ્રભુઃ। કિમિચ્છસિ મયિ શુભ્રે મારીચસ્તામભાષત ।। ૬.

પવિત્ર અને શક્તિશાળી ભગવાને દિતીને જે વરદાન માગ્યું હતું તે આપ્યું અને કહ્યું: 'પવિત્ર one, તું મને શું ઈચ્છે છે?' એમ મારીચએ કહ્યું.