ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಗಾಯತ್ರೀ ಚೈವ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಚ ಜಗತೀ ಚೈವ ಯಾ ಸ್ಮೃತಾ। ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕಾ ನಾಮತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯೋನಯಃ ಸವನಸ್ಯ ತಾಃ ।। ೩೧.

ಗಾಯತ್ರಿ, ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಮತ್ತು ಜಗತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಸೋಮಯಾಗದ ಮೂಲಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ರಯಂಬಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತಾಭಿರೇಕತ್ವಭೂತಾಭಿಸ್ತ್ರಿವಿಧಾಭಿಃ ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ। ತ್ರಿಸಾಧನಪುರೋಡಾಶಸ್ತ್ರಿ ಕಪಾಲಃ ಸ ವೈ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೧.

ಈ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಅವನ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಏಕವಾಗಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮೂರು ಸಾಧನಗಳಿಂದ ತಯಾರಾದ ಹವನದ ಪಾಕವನ್ನು ಮೂರು ಕಪಾಲಗಳಿರುವದು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇತ್ಯೇತತ್ಪಞ್ಚವರ್ಷಂ ಹಿ ಯುಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ। ಯಚ್ಚೈವ ಪಞ್ಚಧಾತ್ಮಾ ವೈ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಂವತ್ಸರೋ ದ್ವಿಜೈಃ। ಸೈಕಂ ಷಟ್ಕಂ ವಿಜಜ್ಞೇಽಥ ಮಧ್ವಾದೀನೃತವಃಕಿಲ ।। ೩೧.

ಈ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯುಗವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ವರ್ಷವನ್ನು ಪಂಚರೂಪದಿಂದ ದ್ವಿಜರು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದು ಆರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಗುಂಪಾಗಿ, ನಂತರ ಮಧು ಮುಂತಾದ ಋತುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ಋತುಪುತ್ರಾರ್ತ್ತವಃ ಪಞ್ಚ ಇತಿ ಸರ್ಗಃ ಸಮಾಸತಃ। ಇತ್ಯೇಷ ಪವಮಾನೋ ವೈ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜೀವಿತಾನಿ ತು ।। ೩೧.

ಋತುಗಳ ಮಕ್ಕಳಾದ ಐದು ಋತುಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪ. ಹೀಗೆ ಈ ಪವನನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವಸ್ವರೂಪಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ನದೀ ವೇಗಸಮಾಯುಕ್ತಂ ಕಾಲೋ ಧಾವತಿ ಸಂಹರನ್। ಅಹೋರಾತ್ರಕರಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ವಾಯುರಭವತ್ಪುನಃ ।। ೩೧.

ನದಿಯ ವೇಗದಂತೆ ಕಾಲವು ಓಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಮಾಡುವವನು ಪುನಃ ವಾಯುವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಏತೇ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಯಃ ಪ್ರಧಾನಾಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ । ಪಿತರಃ ಸರ್ವ ಲೋಕಾನಾಂ ಲೋಕಾತ್ಮಾನಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ।। ೩೧.

ಇವರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಭುಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಮುಖ್ಯರು, ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ಪಿತೃಗಳು, ಲೋಕಗಳ ಆತ್ಮಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಧ್ಯಾಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಕ್ರಾದುದ್ಯನ್ ಸಮಭವದ್ಭವಃ। ಋಷಿರ್ವಿಪ್ರೋ ಮಹಾದೇವೋ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ ।। ೩೧.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಅವನ ಬಾಗಿಲಿಂದ ಭವನು ಉದಯವಾಯಿತು. ಅವನು ಋಷಿ, ಮಹಾತ್ಮ, ಮಹಾದೇವ, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಆತ್ಮ, ಮಹಾಪಿತಾಮಹನು.

ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಣವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ। ಆತ್ಮವೇಶೇನ ಭೂತಾನಾಮಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಸಮ್ಭವಃ ।। ೩೧.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಈಶ್ವರನು ಪ್ರಣವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆತನು ಜೀವಿಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗ ಮತ್ತು ಅಂಗಾಂಗಗಳ ಮೂಲವಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಗ್ನಿಃ ಸಂವತ್ಸರಃ ಸೂರ್ಯಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾ ವಾಯುರೇವ ಚ। ಯುಗಾಭಿಮಾನೀ ಕಾಲಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯಂ ಸಂಕ್ಷೇಪಕೃದ್ವಿಭುಃ। ಉನ್ಮಾದಕೋಽನುಗ್ರಹಕೃತ್ಸ ಇದ್ವತ್ಸರ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೧.

ಅಗ್ನಿ, ವರ್ಷ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಯು—ಇವನು ಯುಗಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಕಾಲದ ಆತ್ಮ, ಸದಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾಡುವವನು, ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ, ಚೇತನಗೊಳಿಸುವವನು, ಅನುಗ್ರಹಿಸುವವನು, ಅವನೇ ವರ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವನು.

ರುದ್ರಾವಿಷ್ಟೋ ಭಗವತಾ ಜಗತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವತೇಜಸಾ। ಆಶ್ರಯಾಶ್ರಯಸಂಯೋಗಾತ್ತನುಭಿರ್ನಾಮಭಿಸ್ತಥಾ ।। ೩೧.

ರೂದ್ರನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡು ತನ್ನ ಸ್ವತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಆಧಾರಿತಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ, ತನ್ನ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ತತಸ್ತಸ್ಯ ತು ವೀರ್ಯೇಣ ಲೋಕಾನುಗ್ರಹಕಾರಕಮ್। ದ್ವಿತೀಯಂ ಭದ್ರಸಂಯೋಗಂ ಸನ್ತತಸ್ಯೈಕಕಾರಕಮ್ ।। ೩೧.

ಆತನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎರಡನೇ ಶುಭ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ನಿರಂತರತೆಯ ಏಕಕಾರಣನಾಗಿಯೂ ಇರುವನು.

ದೇವತ್ವಞ್ಚ ಪಿತೃತ್ವಞ್ಚ ಕಾಲತ್ವಞ್ಚಾಸ್ಯ ಯತ್ಪರಮ್। ತಸ್ಮಾದ್ವೈ ಸರ್ವಥಾ ಭದ್ರಸ್ತದ್ವದ್ಭಿರಭಿಪೂಜ್ಯತೇ ।। ೩೧.

ಅವನಿಗೆ ದೇವತ್ವ, ಪಿತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಕಾಲತ್ವ ಎಂಬುವು ಅವನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ರೂಪಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಶುಭಕರನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಭಕ್ತರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಪತಿಃ ಪತೀನಾಂ ಭಗವಾನ್ ಪ್ರಜೇಶಾನಾಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ। ಭವನಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನೀಲಲೋಹಿತಃ। ಓಷಧೀಃ ಪ್ರತಿಸನ್ಧತ್ತೇ ರುದ್ರಃ ಕ್ಷೀಣಾಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ।। ೩೧.

ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯ, ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳ ಪ್ರಭು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ನಿವಾಸ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನೀಲಕಂಠನು. ರುದ್ರನು ಹಾಳಾದ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇತ್ಯೇಷಾಂ ಯದಪತ್ಯಂ ವೈ ನ ತಚ್ಛಕ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣತಃ। ಬಹುತ್ವಾತ್ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತುಂ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಮನನ್ತಕಮ್ ।। ೩೧..

ಈ ದೇವತೆಗಳ ಸಂತಾನವನ್ನು ಎಣಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅವು ಅನೇಕವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಇಮಂ ವಂಶಂ ಪ್ರಜೇಶಾನಾಂ ಮಹತಾಂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್। ಕೀರ್ತ್ತಯನ್ ಸ್ಥಿರಕೀರ್ತ್ತೀನಾಂ ಮಹತೀಂ ಸಿದ್ಧಿಮಾಪ್ನುಯಾತ್ ।। ೩೧.

ಯಾರು ಈ ಮಹಾನ್ ಪುಣ್ಯವಂತರ ವಂಶವನ್ನು, ಸ್ಥಿರ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪ್ರಜೆಶ್ವರರ ವಂಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಮಹಾ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಣವಸ್ಯ ವಿನಿಶ್ವಯಮ್। ಓಙ್ಕಾರಮಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತ್ರಿವರ್ಣಞ್ಚಾದಿತಃ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೨.

ಈಗ ನಾನು ಪ್ರಣವದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅದು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಯೋ ಯೋ ಯಸ್ಯ ಯಥಾ ವರ್ಣೋ ವಿಹಿತೋ ದೇವತಾಸ್ತಥಾ। ಋಚೋ ಯಜೂಂಷಿ ಸಾಮಾನಿ ವಾಯುರಗ್ನಿಸ್ತಥಾ ಜಲಮ್ ।। ೩೨.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರಕ್ಕೂ ಅದರಂತೆ ದೇವತೆಗಳಿವೆ; ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ನೀರು ಕೂಡ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ.

ತಸ್ಮಾತ್ತು ಅಕ್ಷರಾದೇವ ಪುನರನ್ಯೇ ಪ್ರಜಜ್ಞಿರೇ। ಚತುರ್ದ್ದಶ ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ದೇವಾನಾಂ ಯೇ ತು ದೈವತಾಃ ।। ೩೨.

ಆ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಮಹಾತ್ಮರು ಹುಟ್ಟಿದರು; ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ದೇವತೆಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮರು ಅವುಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದರು.

ತೇಷು ಸರ್ವಗತಶ್ಚೈವ ಸರ್ವಗಃ ಸರ್ವಯೋಗವಿತ್ । ಅನುಗ್ರಹಾಯ ಲೋಕಾನಾಮಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೨.

ಅವರಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು, ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳನ್ನೂ ಅರಿತವನು ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟನು.

ಸಪ್ತರ್ಷಯಸ್ತಥೇನ್ದ್ರಾ ಯೇ ದೇವಾಶ್ಚ ಪಿತೃಭಿಃ ಸಹ। ಅಕ್ಷರಾನ್ನಿಃ ಸೃತಾಃ ಸರ್ವೇ ದೇವದೇವಾನ್ಮಹೇಶ್ವರಾತ್ ।। ೩೨.

ಏಳು ಋಷಿಗಳು, ಇಂದ್ರರು, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳು—ಇವರು ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ, ದೇವತೆಗಳ ದೇವರಾದ ಮಹೇಶ್ವರನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದರು.

ಇಹಾಮುತ್ರ ಹಿತಾರ್ಥಾಯ ವದನ್ತಿ ಪರಮಂ ಪದಮ್। ಪೂರ್ವಮೇವ ಮಯೋಕ್ತಸ್ತೇ ಕಾಲಸ್ತು ಯುಗಸಂಜ್ಞಿತಃ ।। ೩೨.

ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರು ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ನಾನು ಈಗಾಗಲೇ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಕಾಲವನ್ನು ಯುಗಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕೃತಂ ತ್ರೇತಾ ದ್ವಾಪರಞ್ಚ ಯುಗಾದಿಃ ಕಲಿನಾ ಸಹ। ಪರಿವರ್ತ್ತಮಾನೈಸ್ತೈರೇವ ಭ್ರಮಮಾಣೇಷು ಚಕ್ರವತ್ ।। ೩೨.

ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿ—ಇವು ಯುಗಗಳ ಆದಿ; ಅವು ಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ದೇವತಾಸ್ತು ತದೋದ್ವಿಗ್ನಾಃ ಕಾಲಸ್ಯ ವಶಮಾಗತಾಃ. ನ ಶಕ್ನುವನ್ತಿ ತನ್ಮಾನಂ ಸಂಸ್ಸ್ಥಾಪಯಿತುಮಾತ್ಮನಾ ।। ೩೨.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಕಾಲದ ವಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಆತಂಕದಿಂದ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನಾಗಿ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ತದಾ ತೇ ವಾಗ್ಯತಾ ಭೂತ್ವಾ ಆದೌ ಮನ್ವನ್ತರಸ್ಯ ವೈ। ಋಷಯಶ್ಚೈವ ದೇವಾಶ್ಚ ಇನ್ದ್ರಶ್ಚೈವ ಮಹಾತಪಾಃ ।। ೩೨.

ಆಗ, ಮನ್ವಂತರದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಋಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಇಂದ್ರನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ಸಮೀಪಿಸಿದರು.

ಸಮಾಧಾಯ ಮನಸ್ತೀವ್ರಂ ಸಹಸ್ರಂ ಪರಿವತ್ಸರಾನ್। ಪ್ರಪನ್ನಾಸ್ತೇ ಮಹಾದೇವಂ ಭೀತಾಃ ಕಾಲಸ್ಯ ವೈ ತದಾ ।। ೩೨.

ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತೀವ್ರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ, ಕಾಲದ ಭಯದಿಂದ ಅವರು ಮಹಾದೇವನ ಶರಣಾಗಿದರು.

ಅಯಂ ಹಿ ಕಾಲೋ ದೇವೇಶಶ್ಚತುರ್ಮೂರ್ತಿಶ್ಚತುರ್ಮುಖಃ । ಕೋಽಸ್ಯ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಹಾದೇವ ಅಗಾಧಸ್ಯ ಮಹೇಶ್ವರ ।। ೩೨.

ಈ ಕಾಲನೇ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನು, ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳನ್ನೂ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ; ಮಹೇಶ್ವರನೇ, ಆ ಅಪಾರನಾದವನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು?

ಅಥ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಮಹಾದೇವಸ್ತಂ ತು ಕಾಲಞ್ಚತುರ್ಮುಖಮ್। ನ ಭೇತವ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಾಹ ಕೋ ವಃ ಕಾಮಃ ಪ್ರದೀಯತಾಮ್ ।। ೩೨.

ಆಗ ಮಹಾದೇವನು ಆ ನಾಲ್ಕುಮುಖ ಕಾಲನನ್ನು ನೋಡಿ, "ಭಯಪಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ನಿಮಗೆ ಯಾವ ಇಚ್ಛೆಯಿದೆಯೋ, ಹೇಳಿ, ಅದು ಪೂರೈಸಲಾಗುವುದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ತತ್ಕರಿಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಸರ್ವಂ ನ ವೃಥಾಯಂ ಪರಿಶ್ರಮಃ । ಉವಾಚ ದೇವೋ ಭಗವಾನ್ ಸ್ವಯಙ್ಕಾಲಃ ಸುದುರ್ಜಯಃ ।। ೩೨.

"ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಈ ಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದು" ಎಂದು ಸ್ವತಃ ಕಾಲರೂಪಿಯಾದ ದುರ್ಜಯ ದೇವರು ಹೇಳಿದರು.

ಯದೇತಸ್ಯ ಮುಖಂ ಶ್ವೇತಂ ಚತುರ್ಜಿಹ್ವಂ ಹಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ। ಏತತ್ ಕೃತಯುಗಂ ನಾಮ ತಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ ವೈ ಮುಖಮ್। ಅಸೌ ದೇವಃ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವೈವಸ್ವತೋ ಮುಖಃ ।। ೩೨.

ಅವನ ಶ್ವೇತವಾದ, ನಾಲ್ಕು ನಾಲಿಗೆಯಿರುವ ಮುಖವೇ ಕಾಲನ ಕೃತಯುಗದ ಮುಖ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆ ದೇವತೆ, ದೇವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ವೈವಸ್ವತ ಮುಖ.