वायुपुराणम्

शाण्डिल्यानां वचः श्रुत्वा देवलः सुमहायशाः। निध्रुवाः शाण्डिल्या रैभ्यास्त्रयः पश्चात्तु कश्यपाः ।। ९.

शांडिल्यांचे शब्द ऐकून, सुप्रसिद्ध देवल, निघ्रुव, शांडिल्य, रैभ्य आणि नंतर कश्यप हे वंश निर्माण झाले.

वरप्रभृतयो देवा देवलस्य प्रजास्त्विमाः। चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्ह्येकादशे प्रजाः। अथावशिष्टे तस्मिस्तु द्वापरे सम्प्रवर्तते ।। ९.

वरापासून सुरू होणारे देव हे देवल यांचे वंशज आहेत. चार युगे संपल्यावर, एकादश मनुत्वात हे वंशज राहतात आणि द्वापर युगातही ते पुढे चालू राहतात.

मानसस्य चरिष्यन्तस्तस्य पुत्रो दमः किल। मानसस्तस्य दायादस्तृणबिन्दुरिति श्रुतः ।। ९.

मानसाच्या काळात त्याचा पुत्र दम म्हणून ओळखला जातो. मानसाचा वारस तृणबिंदू म्हणून प्रसिद्ध आहे.

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये सम्बभूव ह। तस्य कन्या त्विडविडा रूपेणाप्रतिमाभवत्। पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत् ।। ९.

त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला, तिसऱ्या युगात, एक राजा जन्माला आला. त्याची कन्या त्विडविडा रूपाने अतुलनीय होती. त्या राजर्षीने आपली कन्या पुलस्त्याला दिली.

ऋषिरिडविडायान्तु विश्रवाः समपद्यत। तस्य पत्न्यश्चतस्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्द्धनाः ।। ९.

ऋषी त्विडविडेचा पती विश्रवा झाला. त्याच्या चार पत्नी होत्या, ज्या पौलस्त्य वंश वाढविणाऱ्या ठरल्या.

बृहस्पतेर्बृहत्कीर्त्तिर्देवाचार्यस्य कीर्त्तितः । कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् ।। ९.

देवतांचे गुरु बृहस्पती, ज्यांची कीर्ती मोठी आहे, त्यांनी देववर्णिनी नावाच्या कन्येशी विवाह केला.

पुष्पोत्ककटाञ्च वाकाञ्च सुते माल्यवतः स्थितौ। कैकसीं मालिनः कन्यां तासान्तु श्रृणुत प्रजाः ।। ९.

माल्यवंताच्या पुष्पोत्ककट आणि वाका हे दोन पुत्र होते. मालिनची कन्या कैकसी होती. आता या स्त्रियांच्या संततीचे ऐका.

ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देववर्णिनी। दिव्येन विधिना युक्तमार्षेणैव श्रुतेन च। राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च ।। ९.

देववर्णिनीने आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला, वैश्रवणाला, दिव्य गुणांनी, ऋषींच्या परंपरेनुसार, राक्षसाच्या रूपाने आणि असुराच्या बळाने युक्त अशा प्रकारे जन्म दिला.

त्रिपादं सुमहाकायं स्थूलशीर्षं महातनुम्। अष्टदंष्ट्रं हरिच्छ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम् ।। ९.

त्याला तीन पाय, मोठे शरीर, मोठे डोके, आठ दात, पिवळसर दाढी, शंखासारखे कान आणि लालसर रंग होता.

ह्रस्व बाहुं प्रबाहुञ्च पिङ्गलं सुविभीषणम्। वैवर्तज्ञानसम्पन्नं सम्बुद्धं ज्ञानसम्पदा ।। ९.

त्याच्या हातांपैकी काही लहान, काही मोठे, रंग पिंगट आणि अत्यंत भयंकर, रूप बदलण्याचे ज्ञान, जागरूकता आणि मोठी विद्या त्याच्यात होती.

एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विश्वरूपधरं तथा। पिता दृष्ट्वाब्रवीत्तत्र कुबेरोऽयमिति स्वयम् ।। ९.

असा अद्भुत, सर्व रूपे धारण करणारा पुत्र पाहून, वडिलांनी तेथे सांगितले, 'हा कुबेर आहे.'

कुत्सायां क्वितिशब्दोऽयं शरीरं बेरमुच्यते । कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोऽङ्कितः ।। ९.

'कुति' म्हणजे निंदा, 'बेर' म्हणजे शरीर; त्याच्या विकृत शरीरामुळे त्याला कुबेर हे नाव मिळाले.

यस्माद्विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव। तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना लोके भविष्यति ।। ९.

तो विश्रवाचा पुत्र आणि त्याच्यासारखा असल्यामुळे, त्याला जगात वैश्रवण हे नाव मिळेल.

ऋद्ध्यां कुबेरोऽजनयद्विश्रुतं नलकूबरम्। रावणं कुम्भकर्णञ्च कन्यां शूर्पणखान्तथा। विभीषणं चतुर्थांस्तान्कैकस्यजनयेत्सुतान् ।। ९.

समृद्धीमुळे कुबेराने प्रसिद्ध नलकुबेराला जन्म दिला. कैकसीने रावण, कुंभकर्ण, कन्या शूर्पणखा आणि चौथा विभीषण या पुत्रांना जन्म दिला.

शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः। चतुष्पाद्विंशतिबुजो महाकायो महा बलः ।। ९.

दहा डोकी, शंखासारखे कान, पिंगट रंग, लाल केस, चार पाय, वीस हात, मोठे शरीर आणि प्रचंड बळ असलेला.

जात्याञ्जननिभो दंष्ट्रो लोहितग्रीव एव च। राजसेनो जययुक्तो रूपेण च बलेन च ।। ९.

जन्माने काळ्या रंगाचा, मोठे दात, लाल गळा, राजस सत्ता लाभलेला, रूपाने आणि बळाने विजयी.

सत्यबुद्धिर्दृढतनू राक्षसैरेव रावणः । निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणस्तु सः ।। ९.

रावण हा सत्यबुद्धी, मजबूत शरीराचा, राक्षस स्वभावाचा, जन्मतःच कठोर आणि क्रूर होता. म्हणून त्याला रावण म्हणतात.

हिरण्यकशिपुस्त्वासीत्स राजा पूर्वजन्मनि। चतुर्युगानि राजात्र त्रयोदश स राक्षसः ।। ९.

पूर्वजन्मी तो राजा हिरण्यकशिपू होता. राक्षस म्हणून त्याने तेरा चतुर्युगे राज्य केले.

ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणामाख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः। नियुतान्येकषष्टिश्च सङ्ख्याविद्भिरुदाहृता ।। ९.

त्या पाच कोटी वर्षांची गणना द्विजांनी सांगितली आहे; आणि गणित जाणणाऱ्यांनी एकसष्ट नियुत वर्षे म्हटली आहेत.

षष्टिशतसहस्राणि वर्षाणान्तु स रावणः । देवतानां ऋषीणाञ्च घोरं कृत्वा प्रजागरम् ।। ९.

साठ हजार वर्षे रावणाने देवता आणि ऋषी यांना भीषण जागरण दिले.

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात्। रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान् ।। ९.

चौवीसाव्या त्रेतायुगात, तपश्चर्येचा क्षय झाल्यावर, रावणाने दशरथपुत्र रामाच्या हातून आपल्या सगळ्या गणांसह अंत गाठला.

महोदयः प्रहस्तश्च महापांशुखरस्तथा। पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा ।। ९.

महोदय, प्रहस्त आणि महापांशुखर, तसेच पुष्पोट्कटा हिचे पुत्र आहेत. कुम्भीनसी ही तिची कन्या आहे.

त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः। कन्या ह्यसलिका चैव वाकायाः प्रसवाः स्मृताः ।। ९.

त्रिशिरा, दूषण आणि विद्युज्जिह्व हे राक्षस आहेत; वाका हिची कन्या असलिका आहे. हे तिची संतती म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश। दारुणाबिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः ।। ९.

अशा प्रकारे, पौलस्त्य कुळातील हे दहा राक्षस अत्यंत क्रूर कृत्य करणारे, भयंकर वंशाचे आणि देवांनाही जिंकता न येणारे आहेत.

सर्वे लब्धवराश्चैव पुत्रपौत्रसमन्विताः। यक्षाणाञ्चैव सर्वेषां पौलस्त्या ये च राक्षसाः ।। ९.

हे सर्व वरप्राप्त असून, त्यांना पुत्र आणि नातवंडे आहेत. पौलस्त्य कुळातील सर्व राक्षस यक्षांमध्येही गणले जातात.

आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम्। वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम् ।। ९.

त्यांच्यात अगस्त्य आणि विश्वामित्र यांच्या क्रूर ब्रह्मराक्षसांचा समावेश आहे, जे वेदाध्ययन आणि तपश्चर्या यांना समर्पित आहेत.

तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः। इतरे वै यज्ञमुखास्तेन रक्षोगणास्त्रयः ।। ९.

त्यांच्यात इडविड नावाचा पौलस्त्य राजा सव्यपिंगल आहे; उर्वरित यज्ञमुख आहेत. अशा प्रकारे राक्षसांचे तीन गण आहेत.

यातु धाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः । निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः ।। ९.

यातुधान, ब्रह्मधान, वार्ता आणि दिवसा भटकणारे — यांच्यात चार प्रकारचे निशाचर गण ऋषींनी सांगितले आहेत.

पौलस्त्या नैऋताश्चैव आगत्स्याः कौशिकास्तथा। इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः ।। ९.

पौलस्त्य, नैरृत, अगस्त्यकुळातील आणि कौशिक — या सात वंशातील राक्षस म्हणून ओळखले जातात.