वायुपुराणम्

महानाग सहस्राणि प्रवराश्च पतत्रिणः । उपतस्थुर्महाभागमाग्नेयं शङ्करात्मजम्। प्रभावेण तदा तेन दैत्यदानवराक्षसाः ।। ११.

हजारो महानाग आणि श्रेष्ठ पक्षी त्या तेजस्वी, शंकर आणि अग्नीच्या पुत्राभोवती जमले; त्याच्या तेजामुळे दैत्य, दानव आणि राक्षस दबले गेले.

सह सप्तर्षिभार्याभिरादावे वाग्निसम्भवः। अभिषेकप्रयाताभिर्दृष्टो वर्ज्य त्वरुन्धतीम् ।। ११.

अग्नीपासून जन्मलेला तो कुमार, सप्तर्षींच्या पत्नींबरोबर, फक्त अरुंधती वगळता, अभिषेकासाठी उपस्थित दिसला.

ताभिः स बालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः । स्निह्यमानाभिरत्यर्थं स्वकाभिरिव मातृभिः ।। ११.

त्या सर्व मातांनी त्याला, बालसूर्यासारखा तेजस्वी आणि रौद्र असलेल्या प्रभूला, आपल्या मुलासारखं अत्यंत प्रेमाने जपलं.

युगपत्सर्वदेवीर्हि दिदृक्षुर्जाह्नवीसुतः। षप्मुखो व्यसृजच्छ्रीमांस्तासां प्रीत्या महाद्युतिः ।। ११.

सर्व देवींचं एकाच वेळी दर्शन घ्यावं म्हणून, जाह्नवीच्या तेजस्वी पुत्राने, त्यांच्या आनंदासाठी सहा तोंड प्रकट केली.

श्रीमान् कमलपत्राक्षस्तरुणादित्य सन्निभः। येन जातेन लोकानामाक्षेपस्तेजसा कृतः ।। ११.

तो कमळासारख्या डोळ्यांचा, ताज्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, ज्याच्या जन्मामुळे सर्व लोक तेजाने भारावून गेले.

तेन जातेन महता देवानामसहिष्णवः। स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान् ।। ११.

त्या महान जन्मामुळे, जो देवांना सहन न होणारा होता, दानवांचे संमोहित सैन्य पांगले; म्हणून त्याला पराक्रमी स्कंद म्हणतात.

कृत्तिकाभिस्तु यस्मात् संवर्द्धितः स पुरातनः। कार्त्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः ।। ११.

पूर्वी कृतिका या देवींनी त्याचे पालनपोषण केल्यामुळे, तो असुरांचा संहार करणारा कार्त्तिकेय म्हणून प्रसिद्ध झाला.

जृम्भतस्तस्य दैत्यारेर्ज्वालामालाकुलात्तदा। मुखाद्विनिर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता ।। ११.

दैत्यांचा शत्रू जांभई देत असताना, त्याच्या तोंडातून ज्वाळांच्या माळेने वेढलेली, त्याची अपराजित शक्ती प्रकट झाली.

क्रीडार्थञ्चैव स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना। गरुडादिति सृष्टौ हि पक्षिणौ हि प्रभद्रकौ ।। ११.

स्कंदाच्या खेळासाठी, पराक्रमी विष्णूंनी गरुड आणि अदितीचा पुत्र हे दोन श्रेष्ठ पक्षी निर्माण केले.

मयूरः कुक्कुटश्चैव पताका चैव वायुना। यस्य दत्ता सरस्वत्या महावीणा महास्वना। अजः स्वयम्भुवा दत्तो मेषो दत्तश्च शम्भुना ।। ११.

मोर, कोंबडा आणि ध्वज वायूने दिले; महाशब्द असलेली वीणा सरस्वतीने दिली; मेष स्वयंभूने आणि मेंढी शंभूनं दिली.

माया विहरणे विप्रा गिरौ क्रौञ्चे निपातिते। तारके चासुरवरे समुदीर्णे निपातिते ।। ११.

ब्राह्मणहो, मायेमध्ये रमताना, जेव्हा क्रौंच पर्वत पडला आणि मोठा असुर तारक वर झाला आणि मग मारला गेला.

सेन्द्रोपेन्द्रैर्महाभागैर्देवरैग्निसुतः प्रभुः । सेनापत्येन दैत्यारिरभिषिक्तः प्रतापवान् ।। ११.

इंद्र, उपेंद्र आणि इतर देवांसह, अग्निपुत्र प्रभू, दैत्यांचा शत्रू, सेनापती म्हणून अभिषिक्त झाला.

देवसेनापतिस्त्वेवं पठ्यते नरनायकः। देवारिस्कन्दनः स्कन्दः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।। ११.

म्हणूनच त्याला देवसेनेचा सेनापती, नरांचा नेता, देवांचा शत्रू संहारक स्कंद, सर्व लोकांचा स्वामी म्हणतात.

प्रमथैर्विविधैर्दवैस्तथा भूत गणैरपि । मातृभिर्विविधाभिश्च विनायकगणैस्तथा ।। ११.

विविध प्रमथ, दैव, तसेच भूतगण, अनेक मातृका आणि गणपतींचे समूह यांच्यासह.

सा त्वपश्यद्विमानानि पतन्ती सा दिवश्च्युता । त्रसरेणुप्रमाणानि तेष्वपश्यच्च्युतान् पितॄन् ।। ११.

तीने आकाशात उडणारी विमाने खाली पडताना पाहिली, तीही स्वर्गातून खाली पडली; त्यात तिने आपल्या पूर्वजांना धुळीइतके लहान, खाली पडलेले पाहिले.

सुसूक्ष्मानपरित्यक्तानग्नीनग्निष्विवाहितान्। त्रायध्वमित्युवाचाथ पतन्ती तानवाक्शिराः ।। ११.

ती पूर्वज अगदी सूक्ष्म, सोडलेले, अग्नी विझल्यासारखे, अग्नी न ठेवलेले दिसले; ती पडताना, डोकं झुकवून म्हणाली, 'माझं रक्षण करा!'

तैरुक्ता सा तु माभैषीरित्युक्ताधिष्ठिताभवत्। ततः प्रासादयत्सा वै पितॄंस्तान् दीनया गिरा ।। ११.

त्यांनी तिला 'भीऊ नको' असं सांगितलं आणि ती निर्धास्त झाली; मग तिने आपल्या करुण शब्दांनी पूर्वजांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

ऊचुस्ते पितरः कन्यां भ्रष्टैश्वर्यां व्यतिक्रमात्। भ्रष्टैश्वर्या स्वदोषेण तपसि त्वं शुचिस्मिते ।। ११.

पूर्वजांनी त्या कन्येला, जी चुकीमुळे ऐश्वर्य गमावली होती, सांगितलं: 'तुझ्या चुकीमुळे ऐश्वर्य हरपलं आहे, म्हणून तू तप करावं, हसतमुखे.'

यैः क्रियन्ते च कर्म्माणि शरीरैरिह दैवतैः । तैरेव तत्कर्मफलं प्राप्नुवन्तीह देवताः ।। ११.

देवतांनी इथे शरीराने जी कर्मे केली, त्याच कर्मांनी त्यांना इथे फळ मिळतं.

सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे। तस्मादमावस्वपत्यत्वं प्रेत्य प्राप्स्यसे फलम् ।। ११.

कर्मांची फळं लगेच मिळतात, देवत्वात, मृत्यूनंतर किंवा मानवजन्मात; म्हणून मृत्यूनंतर तुला अमावास्यापतीचं फळ मिळेल.

इत्युक्त्या वै पितरः पुनस्ते तु प्रसादिताः। ध्यात्वा प्रसादं सञ्चक्रुस्तस्यास्ते त्वनुकम्पया ।। ११.

असं सांगितल्यावर, पूर्वज पुन्हा प्रसन्न झाले; त्यांनी ध्यान करून तिच्यावर दयेनं आपला आशीर्वाद दिला.

अवश्यम्भाविनं दृष्ट्वा ह्यर्थमूचुस्ततः सुराः । सोमपाः पितरः कन्यां राज्ञश्चैव ह्यमावसोः ।। ११.

घडणं अटळ आहे हे पाहून, देव, सोमपान करणारे पितर, आणि अमावसु राजाची कन्या यांनी असे सांगितले.

उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुषत्वे महात्मनः। कन्या भूत्वा त्विमाँल्लोकान्पुनः प्राप्स्यसि स्वानिति ।। ११.

हे महात्म्या, पृथ्वीवर मानव म्हणून जन्म घेऊन, तू कन्या होशील आणि पुन्हा आपले लोक मिळवशील.

अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा। अस्यैव राज्ञो दुहिता अद्रिकायां ह्यमावसोः ।। ११.

अठ्ठाविसाव्या द्वापारयुगात, तू या अमावसु राजाची कन्या म्हणून, अद्रिका या माशाच्या गर्भातून जन्म घेशील.

पराशरस्य दायादं ऋषेस्त्वं जनयिष्यसि। स वेदमेकं विप्रर्षिश्चतुर्धा वै करिष्यति ।। ११.

तू पराशर ऋषींच्या वंशजाला जन्म देशील; तो ज्ञानी ऋषी एक वेद चार भागांत विभागेल.

महाभिषस्य पुत्रौ द्वौ शन्तनोः कीर्त्तिवर्द्धनौ। विचित्रवीर्य्यं धर्मज्ञं त्वमेवोत्पादयिष्यसि ।। ११.

महाभिषाचा सुपुत्र, कीर्ती वाढवणारा शांतनू, याला दोन पुत्र मिळतील; त्यात धर्म जाणणारा विचित्रवीर्य तू जन्माला घालशील.

चित्राङ्गदं चराजानं तेजोबलगुणान्वितम्। एतानुत्पाद्य पुत्रं स्वं पुनर्लोकानवाप्स्यसि ।। ११.

तू तेज, बल आणि गुणांनी युक्त असा राजा चित्रांगद जन्माला घालशील; हे पुत्र होऊन, पुन्हा आपले लोक मिळवशील.

व्यतिक्रमात्पितॄणां त्वं प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम्। तस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि ।। ११.

पितरांचा नियम मोडल्यामुळे, तुला निंदनीय जन्म मिळेल; त्या अमावसु राजाची कन्या म्हणून अद्रिकेत जन्म होईल.

कन्या भूत्वा ततश्च त्वमिमान् लोकानवाप्स्यसि। एवमुक्ता तु दाशेयी जाता सत्यवती तु सा ।। ११.

कन्या होऊन, नंतर तू हे लोक पुन्हा मिळवशील; असे सांगितल्यावर, दाशाची कन्या सत्यवती झाली.