ଏପରି ଭାବରେ ମୁନିମାନେ କଥା ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଇ, ତୁରନ୍ତ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ମହାମୁନି, ଦୟାକରି ଆମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ, ସେଉଁଠି ଅନୁଶାରେ ରାଜବଂଶ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହିମା ବିଷୟରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆମକୁ କହିବେ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ରଥଚାଳକ ଲୋମହର୍ଷଣ, ଯିଏ ଋଷିମାନଙ୍କର କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ନିଜେକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା ମୋତେ ଋଷିମାନେ କହିଥିଲେ, ସେହିଭଳି ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ । ଏବେ ମୁଁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏହି ରାଜବଂଶ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିର ରାଜାମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଆପଣମାନେ ପାଖରେ କଥାହେବି ।” ତାପରେ ସେ କହିଲେ— ବରୁଣଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସାମୁଦ୍ରୀ, ଯାହାକୁ ଶୁନୋଦେବୀ ବି ଡାକାଯାଏ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ— କଳି ଓ ବୈଦ୍ୟ, ଏବଂ ଜଣେ କନ୍ୟା— ସୁରସୁନ୍ଦରୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ । କଳିଙ୍କର ପୁଅ ଜୟ ଓ ବିଜୟ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୈଦ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ଘୃଣି ଓ ମୁନି ମଧ୍ୟ ବଳବାନ ଥିଲେ । ଏହି ଦୁଇଜଣ ଏତେ ଲୋଭି ଥିଲେ ଯେ, ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପରସ୍ପରକୁ ଖାଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ । କଳି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ମଦା ନାମରେ ପରିଚିତ । କଳିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଭଉଣୀ ନିକୃତି, ଯାହାକୁ ହିଂସା ବି ଡାକାଯାଏ । ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀ କଳିଙ୍କୁ ଚାରିଜଣ ଅନ୍ୟ ପୁଅ ଦେଲେ— ନାକ, ବିଘ୍ନ, ସଦ୍ରମ, ଓ ବିଧମ, ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମାଂସଭୋଜୀ । ଏହି ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଘ୍ନ ମୁଣ୍ଡହୀନ, ନାକ ଦେହହୀନ, ସଦ୍ରମ ଏକହାତି, ଓ ବିଧମ ଏକପାଏ ଥିଲେ । ସଦ୍ରମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ତାମସୀ, ଯାହାକୁ ପୁତନା ବି କୁହାଯାଏ; ବିଧମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ରେବତୀ । ଏମାନଙ୍କର ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ । ନାକଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ଶକୁନୀ, ବିଘ୍ନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ଅୟୋମୁଖୀ । ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଧରି ଗୋଧୂଳି ବେଳେ ଘୁରିବାକୁ ଜାଣାଯାନ୍ତି । ରେବତୀ ଓ ପୁତନାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ନୈୃତ କୁହାଯାନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗ୍ରହ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ, ବିଶେଷକରି ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ । ଏମାନଙ୍କ ଉପରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରଭୁ ଅଟୁଟ ଅଧିକାର ରଖିଛନ୍ତି । ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭଉଣୀ ଜଣେ ମହିଳା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ, ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ନିରାସକ୍ତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ଘୁରିବାକୁ ଚାଲିଥାନ୍ତି । ସେ ପ୍ରଭାସ, ଅଷ୍ଟମ ବସୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା— ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶିଳ୍ପୀ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ, ହଜାର ଶିଳ୍ପକଳାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିର୍ମାତା । ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଶ ଯାନ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶିଳ୍ପକଳା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି । ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରହ୍ଲାଦୀ, ଯିଏ ବିରୋଚନାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଏବଂ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କ ମା । ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଦେବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପୁଅ ବିଶ୍ୱକର୍ମମୟ ନାମରେ ପରିଚିତ । ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁରେଣୁ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଭଉଣୀ, ସେ ସବିତୃଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ ଓ ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଏବଂ ପୁନି ଯମ ଓ ଯମୁନା ଜୁମ୍ଲା ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏହି ଦେବୀ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି କୁରୁଦେଶକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ସବିତୃ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାସିକା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେ ଦେବୀ ଆକାଶରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର—ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର—ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “କାହିଁକି ବିବସ୍ବାନ୍କୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ କୁହନ୍ତି? ଏବଂ ଘୋଡ଼ୀ ରୂପେ ନାସିକା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଦେବାର କାରଣ କ’ଣ? ଏହି ତଥ୍ୟ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ସୂତ କହିଲେ— “ଏହି ଡିମ୍ବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଗର୍ଭୀତ ଥିଲା, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏହାକୁ ଭାଗ କଲେ । ଏହାର ଗର୍ଭ ନଷ୍ଟ ଦେଖି କଶ୍ୟପ ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଡିମ୍ବ ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ଭାଗି ଯିବା ଦେଖି, ସେ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ଏହି ଡିମ୍ବ ନୁହଁ, ତୁମେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ଅଛ ।’ ପିତା ଦୟା ଦେଖାଇ କହିଲେ— ‘ସେ ଡିମ୍ବରେ ମୃତ ହୋଇ ନାହିଁ ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଏହି ନାମ ରଖାଯାଇଲା । ତେଣୁ ପିତା କହିଥିବାରୁ, ‘ତୁମେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ’, ଡିମ୍ବ ଭାଗି ଯିବା ସମୟରୁ ବିବସ୍ବାନ୍କୁ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ କୁହନ୍ତି ।” “ଏବେ ମୁଁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦେଖେଇବି । ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା, ସବିତୃଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ତାଙ୍କୁ ତିନି ପିଲା ଦେଇଥିଲେ । ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ମନୁ, କ୍ଷୁଦ୍ର ସାବର୍ଣ୍ଣି, ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଏବଂ ଶନୈଶ୍ଚର—ଏହି ସାତଜଣ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ପରିଚିତ । ବିବସ୍ବାନ କଶ୍ୟପ ଓ ଦାକ୍ଷାୟଣୀଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦୁଃଖା, ଯାହାକୁ ସୁରେଣୁ ଓ ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା କୁହାଯାଏ । ତିନିଏ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଅତ୍ୟଧିକ ତେଜସ୍ବୀ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ରୂପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବାକୁ ପାରିଲେ ନାହିଁ । ଆଦିତ୍ୟ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ରୂପ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସଂଯମିତ ଥିଲା ଏବଂ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନ ଥିଲା । ପିତା ଦୟା ଓ ଅବିଜ୍ଞତାରେ ‘ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ’ ବୋଲି କହିଥିଲେ । ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ତେଜ ସମୟ ସମୟରେ ବେଶି ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଜଳିଯାଉଥିଲେ । ରବି ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ଉପରେ ତିନି ପିଲା ଜନ୍ମ ଦେଲେ— ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଜଣେ କନ୍ୟା କାଳିନ୍ଦୀ । ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମନୁ, ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବତା; ପରେ ଯମ ଓ ଯମୀ ଜୁମ୍ଲା ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେ ଶାନ୍ତ ରୂପ ଦେଖି ବିବସ୍ବାନ ଅଚେତନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସାବର୍ଣ୍ଣା ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ।