ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ବସିଥିଲେ, ସେଠି ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—"ସାଗର ରାଜା କିପରି ବିଷ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଏବଂ କେଉଁ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ଶକ, ଯବନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କୁଳ ଧର୍ମ ଓ କ୍ରିୟାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କଲେ?" ସୂତଜୀ କହିଲେ—"ବାହୁ ନାମକ ଏକ ବଡ଼ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ରାଜା ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ହୈହୟ, ତାଳଜଂଘ, ଶକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବଳ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଦଖଲ କରିନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଯବନ, ପାରଦ, କାମ୍ବୋଜ, ପହ୍ଲବ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଜାତି ମଧ୍ୟ ଏହି ହୈହୟମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାହୁ ରାଜ୍ୟହୀନ ହୋଇଯାଇ, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ରାନୀ ସହିତ ଧର୍ମପଥରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ରାଜା ବାହୁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ମାର୍ଗମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ତାଙ୍କର ଗର୍ଭବତୀ ଯାଦବ କୁଳୀନ ରାନୀ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ଅପର ରାନୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରୁ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଷ ଦେଲେ। ଏହାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଚିତା ତିଆରି କରି ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ରଖିଲେ। ସେଉଁଠି ଭୃଗୁ ବଂଶୀୟ ମହାର୍ଷି ଔର୍ବ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୟାବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇଲେ। ଔର୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ତିନି, ବିଷ ସହିତ ଏକ ପ୍ରବଳ ବାହୁଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ହେଲା ସାଗର। ଔର୍ବ ଋଷି ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର କରି, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖାଇଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିନଥିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରୋଧରେ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସାଗର ହୈହୟମାନେଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ମୃଗମାନେଙ୍କୁ ଯେପରି ନାଶ କରନ୍ତି, ଏପରି ଭାବେ ହତ୍ୟା କଲେ। ଏହାପରେ ରାଜା ସାଗର ଶକ, ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ, ପାରଦ ଓ ପହ୍ଲବମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନାଶ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସାଗରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଜାତି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସମ୍ରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବଶିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ଗଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କ ଅଭୟ ଦେଇ, ସାଗରଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ଅଭୟ ଶୁଣି, ସାଗର ଧର୍ମାନୁସାରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ସେ ଶକମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଅର୍ଧେଂଶ କଟିଦେଲେ, ଯବନ ଓ କାମ୍ବୋଜମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ କଟିଦେଲେ। ପାରଦମାନେ ଖୋଲା କେଶ ରଖିବାକୁ, ପହ୍ଲବମାନେ ଦାଢ଼ି ରଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବେଦପାଠ ଓ ବିଧିମୂଳକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଗଲା। ଏହିପରି ଶକ, ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ, ପହ୍ଲବ, ପାରଦ, କେଲିସ୍ପର୍ଶ, ମାହିଷିକ, ଦାର୍ବ, ଚୋଳ, ଖସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଧର୍ମରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ, ଯାହା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ହେଇଥିଲା। ଏପରି ଧର୍ମ ଜୟୀ ସାଗର ଏ ଭୂମିକୁ ବିଜୟ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଅଶ୍ୱ ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ତଟ ନିକଟକୁ ଯିବା ସମୟରେ ଭୂମିରେ ବିଲୀନ ହେଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସାଗର ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ମାଟି ଖନନ କରି, ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀର ଅନ୍ତରେ ପହଁଚିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଆଦିଦେବ ହରି, କୃଷ୍ଣ, ପ୍ରଜାପତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କପିଲ ରୂପରେ, ହଂସ, ନାରାୟଣ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଯିବା ସମୟରେ, ଏହି ଦେବମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ତେଜସ୍ପର୍ଶରେ ସମସ୍ତ ପୁଅ ଦହିଗଲେ, କେବଳ ଚାରିଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ—ବର୍ହିକେତୁ, ସକେତୁ, ଶୂର, ପଞ୍ଚବନ। ଏମାନେ ସାଗରଙ୍କ ବଂଶର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ହେଲେ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହରି ନାରାୟଣ ସାଗରଙ୍କୁ ଅଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—ତାଙ୍କ ବଂଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବ, ସେ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ପ୍ରବଳ ପୁଅ ପାଇବେ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ନାମରେ 'ସାଗର' ହେବ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆସନ ପାଇବେ। ସମୁଦ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ 'ସାଗର' ଉପାଧି ମିଳିଲା। ରାଜା ସାଗର ସମୁଦ୍ରରୁ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ, ପୁନିପୁନି ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଯେଉଁ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ଅଶ୍ୱକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦହିଗଲେ; ସେମାନଙ୍କ ତେଜ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଲୀନ ହେଲା। ଋଷିମାନେ ପଛରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ସାଗରଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରବଳ ପୁଅମାନେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? କେମିତି ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପ୍ରାଚଣ୍ଡ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଶୂରବୀର ଜନ୍ମିଲେ?" ସୂତଜୀ କହିଲେ—"ସାଗରଙ୍କ ଦୁଇ ରାନୀ ଥିଲେ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର। ବଡ଼ ରାନୀ ବିଦର୍ଭ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା କେଶିନୀ, ଛୋଟ ରାନୀ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା, ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ। ଦୁହେଁ ଉର୍ବ ଋଷିଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଋଷି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—'ଏକ ରାନୀ ଏକ ପୁଅ ପାଇବେ, ଯିଏ ବଂଶ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ହେବେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ରାନୀ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ପାଇବେ।' କେଶିନୀ ଏକ ବଂଶପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ପୁଅ ଚାହିଲେ; ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ସୁମତି ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ ପରେ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ବଡ଼ ରାନୀ କେଶିନୀ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ସାଗରଙ୍କ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜସ, ଯିଏ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ସୁମତି ଏକ ଘଡ଼ା ଆକୃତିର ଗର୍ଭକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେଠାରୁ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଘିଏ ଭରା ଘଡ଼ାରେ ରଖି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ଏକ ଧାତ୍ରୀ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ନଅ ମାସ ପରେ, ସେମାନେ ସୁଖରେ ବଢ଼ି ଉଠିଲେ, ଏବଂ ସାଗରଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ିଲା। ଏହି ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ, ଅଶ୍ୱକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ପରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସାଗରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜସ, ମହାବଳଶାଳୀ ଓ ଯଜ୍ଞଶିରୋମଣି ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।