ତାପରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଅନୁକ୍ରମେ ଟ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ—ଅତି କନିଷ୍ଠ ଓ ଅତି ବୟସ୍କ—ଏମିତି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେହିପରି କଶ୍ୟପ ଓ ସୁରଭୀଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନରେ, ମହାଦେବଙ୍କ କୃପା ଓ ତାପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ହେଲେ—ଅଙ୍ଗାରକ, ସର୍ପ, ନିରୃତି, ସଦସସ୍ପତି, ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ଉର୍ଧ୍ୱକେତୁ, ଜ୍ୱର, ଭୁବନେଶ୍ୱର, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କପାଳ। ଏହି ଏକାଦଶ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ତିନି ଲୋକର ରୁଦ୍ର, ଯାହାକୁ ସୁରଭୀ ତାଙ୍କ ତାପସ୍ୟାରେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ସୁରଭୀଙ୍କୁ ପୁନି ଦୁଇଜଣୀ କନ୍ୟା ହେଲେ—ରୋହିଣୀ, ଯିଏ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗାନ୍ଧାରୀ। ରୋହିଣୀ ଠାରୁ ଚାରିଜଣୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସୁରୂପା, ହଂସକିଳା, ଭଦ୍ରା, ଓ କାମଦୁଘା। କାମଦୁଘାଠାରୁ ଦୁଇଜଣୀ ଝିଅ ହେଲେ—ସୁରୂପା ଓ ତନୟା। ହଂସକିଳାଠାରୁ ମୃଷିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଭଦ୍ରାଠାରୁ ବଜିନଙ୍କ ସୁପୁତ୍ର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶୁଭ ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାପରେ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ହସ୍ତୀ, ମନସ୍ପତି ଦ୍ରୁତ, ଆକାଶରେ ଚଳନଶୀଳ, ଧଳା, କପିଳା ଓ ଛିଟିଆ ଘୋଡ଼ା, ହରିଣ, ହରିତ ଓ ଧଳା ହସ୍ତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ବଂଶୀୟ ଓ ଦେବତା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୋଷିତ। ପୁନି ସୁରଭୀଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଭାସୁପ୍ରଭା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଅମୃତ ଧାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସୁରଭୀଙ୍କ ଦୟାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପତାକା ହେଉଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ରୁଦ୍ର ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଗଲେ। ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଓ ବସୁମାନେ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ସୋଳ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାରୁ ଚାରିଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏମିତି ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ମାନେ ଅଙ୍ଗିରାସ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପୂଜିଥିଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଦେବର୍ଷି କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହଜାର ବର୍ଷରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଗୋଷ୍ଠୀ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ମନୋଜନ୍ୟ ତିରିଶି ତିନି ଦେବତା, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଲାଗି ଘଟେ। ଯେପରି ଏହି ଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ସାଧ୍ୟ, ବସୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ରୁଦ୍ର, ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ, ଶକ୍ତି ଓ କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ପ୍ରଜାପତି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାତ୍ମା ଭବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ବଡ଼, କିଏ କାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିଏ କାହାରେ ବିରାଜିତ, ଏବଂ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ମଧ୍ୟମ, କିଏ ଅଧମ? ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ, କର୍ମ, ଓ ଶକ୍ତିରେ କିଏ ପ୍ରଧାନ, କିଏ ଅନୁଚର, କିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ? ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଆପଣ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ଏହି ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ସ୍ମୃତି ଅଛି, ମୁଁ ଏବେ ବିବରଣ କରିବି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଭେଦ ଶୁଣନ୍ତୁ। ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ରୂପ—ରାଜସିକ, ତାମସିକ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହାର ତଫାତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଗୁଣବୃଦ୍ଧି ଓ ଦୟାର ଦ୍ୱିତୀୟ ବନ୍ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ମୁଁ ଏହି ରୂପମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା, ସଂକୋଚ, ଓ ଗୁଣବୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ରାଜସିକ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଗୋଟିଏ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ସାଗର ରୂପେ ସେମାନେ ଧାରଣ କରେ; ତୃତୀୟ, ତାମସିକ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନେ ନିଗଳନ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା ରାଜସ ଭାବରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ରୂପ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ। ସମୟ ତାମସିକ ଭାବରେ ବଢ଼ିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ବଢ଼ିଲେ, ପୁରୁଷ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକଟ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନ ରହେ। କ୍ରମେ, ତାଙ୍କ ରୂପ, ନାମ, କର୍ମ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ତିନି ଲୋକରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୟା ଓ ନିଗ୍ରହ ଦେଇ ଅବସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମା ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ, ଏକ ବିରାମ ଘଟେ; ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ କେବଳ ପୁରୁଷ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ମଣି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆଧାର ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ରଙ୍ଗ ହୁଏ; ଏକତା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନତା ଭିତରେ ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା। ଏକ ମେଘ ଏକା ହୋଇ ବେଶ କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗ ନେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଗୁଣରେ ସେ ଏମିତି ହୁଏ। ସେ ଏକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଭାବରେ ରୂପ ଶେଷ ହେଲେ ପ୍ରକଟ; ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ତକୃତ୍, ପୁରୁଷ—ଏହି ତିନି। ଏହି ତିନି ରୂପ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦେହ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ବ୍ରାହ୍ମୀ, ପୌରୁଷୀ, ଅନ୍ତକାରୀ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ରାଜସିକ ଦେହ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତାମସିକ, ଯାହାକୁ କାଳ କୁହାଯାଏ, ସେ ନାଶକ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ପୌରୁଷୀ, କୃପାଦାତା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାଜସିକ ଭାଗରୁ ମରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାମସିକ ଭାଗରୁ ଅନ୍ତକୃତ ଭାବେ ଭବଙ୍କ ଜନ୍ମ; ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୌରୁଷୀ ଶୋଚିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ତିନି ଦେହ ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ବାସ୍ତବରେ, କାଳ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନେକ ଅବସ୍ଥା ଆଣିଥାଏ—ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ, ଓ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସଂହାର। ସ୍ୱୟଂଭୂ କାଳ ଏକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଗୁଣରୁ ତିନି ଭାଗ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଏହି ଭାବେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ତିନି ଦେହ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଏ—ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ରୌଦ୍ରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ। ଏହି ଏକ ଦେହକୁ ବେଦ, ପୁରାତନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଦର୍ଶକ, ଓ ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଏକ ଦେହକୁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି।