ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସପ୍ତ ପ୍ରକୃତଯସ୍ତ୍ଵେତା ଧାରଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ତାସ୍ଵଲ୍ପପରିମାଣେନ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତୁମିହୋଚ୍ଯତେ। ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଯାଃ ପ୍ରକୃତଯସ୍ତିର୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ଯାଃ ।। ୪୯.

ଏହି ସପ୍ତ ପ୍ରକୃତି ପରସ୍ପରକୁ ଭାରସା ଦେଇ ରହିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଗୁଡିକ ଅଳ୍ପ ପ୍ରମାଣର, ସେଗୁଡିକୁ ଏଠାରେ ଗଣାଯାଇପାରିବ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି ତିର୍ୟକ, ଉପରେ ଏବଂ ତଳକୁ ବିସ୍ତାରିତ, ସେଗୁଡିକ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ।

ତାରକାସନ୍ନିଵେଶଶ୍ଚ ଯାଵଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ତୁ ମଣ୍ଜଲମ୍। ମର୍ଯାଦାସନ୍ନିଵେଶସ୍ତୁ ଭୂମେସ୍ତଦନୁମଣ୍ଡଲମ୍। ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵୈ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୪୯.

ତାରାଗୁଡିକର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦିବ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ; ପୃଥିବୀର ସୀମାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ତାହାର ନିଜ ମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଏହା ପରେ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ ବିଷୟରେ ଆଉ ଅଧିକ କହିବି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।

ଅଧଃପ୍ରମାଣମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଞ୍ଚ ଵର୍ଣ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ। ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶମାପୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍। ଅନନ୍ତଧାତଵୋ ହ୍ଯେତେ ଵ୍ଯାପକାସ୍ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ॥ ୫୦.

ଏବେ ତଳ ଏବଂ ଉପର ପ୍ରମାଣ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଭାବରେ ଆଲୋକ—ଏହି ଅନନ୍ତ ଧାତୁଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବୋଲି କହାଯାଏ।

ଜନନୀ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵ ଭୂତଧରା ଧରା। ନାନାଜନପଦାକୀର୍ଣା ନାନାଧିଷ୍ଠାନପତ୍ତନା ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜନନୀ, ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦରେ ଭରି ଅଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ନଗର ଓ ଆଶ୍ରୟ ସହ ଶୋଭିତ।

ନାନାନଦନଦୀଶୈଲା ନୈକଜାତିସମାକୁଲା। ଅନନ୍ତା ଗୀଯତେ ଦେଵୀ ପୃଥିଵୀ ବହୁଵିସ୍ତରା ॥ ୫୦.

ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀରେ ଭରି ଅଛି, ଦେବୀ ପୃଥିବୀକୁ ଅନନ୍ତ ଏବଂ ବିଶାଳ ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ।

ନଦୀନଦସମୁଦ୍ରସ୍ଥାସ୍ତଥା କ୍ଷୁଦ୍ରାଶ୍ରଯାଃ ସ୍ଥିତାଃ। ପର୍ଵତାକାଶସଂସ୍ଥାଶ୍ଚ ଅନ୍ତର୍ଭୂମିଗତାଶ୍ଚ ଯାଃ ॥ ୫୦.

ନଦୀ, ନଦ, ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଅଛିଥିବା ଜୀବମାନେ, ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଜନ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଓ ଆକାଶରେ ଅଛିଥିବା ଜୀବମାନେ, ଏବଂ ଭୂମି ଭିତରେ ଅଛିଥିବା ଯେଉଁମାନେ—

ଆପୋଽନନ୍ତାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତଥାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵଲୌକିକଃ। ଅନନ୍ତଃ ପଠ୍ଯତେ ଚୈଵ ଵ୍ଯାପକଃ ସର୍ଵସମ୍ଭଵଃ ॥ ୫୦.

ପାଣି ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି, ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅନନ୍ତ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ।

ତଥାକାଶମନାଲମ୍ବଂ ରମ୍ଯଂ ନାନାଶ୍ରଯଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଅନନ୍ତଂ ପ୍ରଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଵାଯୁଶ୍ଚାକାଶସମ୍ଭଵଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ଆକାଶ ଅନାଶ୍ରୟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି, ଏହାକୁ ସମସ୍ତେ ଅନନ୍ତ ଓ ବ୍ୟାପକ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି; ଏହି ଆକାଶରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଆପଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମୁଦକେ ପୃଥିଵୀ ଚୋପରି ସ୍ଥିତା। ଆକାଶଞ୍ଚାପରମଧଃ ପୁନର୍ଭୂମିଃ ପୁନର୍ଜ୍ଜଲମ୍ ॥ ୫୦.

ପାଣି ଭୂମି ଭିତରେ ଅଛି, ଭୂମି ପାଣି ଉପରେ ଅଛି; ଏହାଉପରେ ଆକାଶ ଅଛି, ତଳେ ପୁଣି ଭୂମି, ଏବଂ ପୁଣି ପାଣି।

ଏଵମନ୍ତମନନ୍ତସ୍ଯ ଭୌତିକସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ପୁରା ସୁରୈରଭିହିତଂ ନିଶ୍ଚିତନ୍ତୁ ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ଅନନ୍ତ ଭୌତିକ ଜଗତର ସୀମା କେବେ ନାହିଁ; ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଦେବମାନେ କହିଥିଲେ—ଏବେ ଏହାକୁ ଶୁଣ।

ଭୂମିର୍ଜଲମଥାକାଶମିତି ଜ୍ଞେଯା ପରମ୍ପରା। ସ୍ଥିତିରେଷା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ସପ୍ତମେଽସ୍ମିନ୍ ରସାତଲେ ॥ ୫୦.

ଭୂମି, ପାଣି, ତାପରେ ଆକାଶ—ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି; ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସପ୍ତମ ରସାତଳରେ ଅଛି।

ଦଶଯୋଜନସାହସ୍ରମେକଭୌମଂ ରସାତଲମ୍। ସାଧୁଭିଃ ପରିଵିଖ୍ଯାତମେକୈକଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଆକାରରେ ଏକମାତ୍ର ଭୂମି ରସାତଳ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ବଡ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ପ୍ରଥମମତଲଞ୍ଚୈଵ ସୁତଲନ୍ତୁ ତତଃ ପରମ୍। ତତଃ ପରତରଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିତଲଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମେ ଅତଳ, ତାପରେ ସୁତଳ; ତାପରେ ଏକ ବଡ଼ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି ଭାବରେ ବିତଳ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି।

ତତୋ ଗଭସ୍ତଲଂ ନାମ ପରତଶ୍ଚ ମହାତଲମ୍। ଶ୍ରୀତଲଞ୍ଚ ତତଃ ପ୍ରାହୁଃ ପାତାଲଂ ସପ୍ତମଂସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ତାପରେ ଗଭସ୍ତଳ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ, ତାପରେ ମହାତଳ; ତାପରେ ଶ୍ରୀତଳ, ଏବଂ ସପ୍ତମ ଅଞ୍ଚଳ ପାତାଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

କୃଷ୍ଣଭୌମଞ୍ଚ ପ୍ରଥମଂ ଭୂମିଭାଗଞ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତିତମ୍। ପାଣ୍ଡୁଭୌମଂ ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ତୃତୀଯଂ ରକ୍ତମୃତ୍ତିକମ୍ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ କୃଷ୍ଣ ଭୂମି, ଏହି ଭୂମି ଭାଗ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଣ୍ଡୁ ଭୂମି, ତୃତୀୟ ରକ୍ତ ମାଟି।

ପୀତଭୌମଞ୍ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଂ ଶର୍କରାତଲମ୍। ଷଷ୍ଠଂ ସିଲାମଯଞ୍ଚୈଵ ସୌଵର୍ଣଂ ସପ୍ତମନ୍ତଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଚତୁର୍ଥ ପୀତ ଭୂମି, ପଞ୍ଚମ ଶର୍କରା ତଳ; ଷଷ୍ଠ ଶିଳାମୟ, ସପ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି।

ପ୍ରଥମେ ତୁ ତଲେ ଖ୍ଯାତମସୁରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମନ୍ଦିରମ୍। ନମୁଚେରିନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୋର୍ହି ମହାନାଦସ୍ଯ ଚାଲଯମ୍ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମ ତଳରେ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହଲ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନମୁଚି ଇନ୍ଦ୍ର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଘର ଓ ମହାନାଦଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ।

ପୁରଞ୍ଚ ଶଙ୍କୁକର୍ଣସ୍ଯ କବନ୍ଧସ୍ଯ ଚ ମନ୍ଦିରମ୍। ନିଷ୍କୁଲାଦସ୍ଯ ଚ ପୁରଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଜନସଙ୍କୁଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନଗର, କବନ୍ଧଙ୍କ ମହଲ, ନିଷ୍କୁଳାଦଙ୍କ ନଗର ଯେଉଁଠାରେ ହସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବା।

ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ଚ ଭୀମସ୍ଯ ଶୂଲଦନ୍ତସ୍ଯ ଚାଲଯମ୍। ଲୋହିତାକ୍ଷକଲିଙ୍ଗାନାଂ ନଗରଂ ଶ୍ଵାପଦସ୍ଯ ତୁ ॥ ୫୦.

ରାକ୍ଷସ ଭୀମଙ୍କ ଘର, ଶୂଳଦନ୍ତଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ; ଲୋହିତାକ୍ଷ ଓ କଳିଙ୍ଗଙ୍କ ନଗର, ଶ୍ୱାପଦଙ୍କ ଚହାଁ।

ଧନଞ୍ଜଯସ୍ଯ ଚ ପୁରଂ ମାହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କାଲିଯସ୍ଯ ଚ ନାଗସ୍ଯ ନଗରଂ କଲସସ୍ଯ ଚ ॥ ୫୦.

ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ନଗର, ମହାତ୍ମା ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ, କାଳିୟ ନାଗଙ୍କ ନଗର ଓ କଳସଙ୍କ ନଗର।

ଏଵଂ ପୁରସହସ୍ରାଣିଂ ନାଗଦାନଵରକ୍ଷସାମ୍। ତଲେ ଜ୍ଞେଯାନି ପ୍ରଥମେ କୃଷ୍ଣଭୌମେ ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ନାଗ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ହଜାର ନଗର ପ୍ରଥମ କୃଷ୍ଣ ଭୂମିରେ ଅଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଦ୍ଵିତୀଯେଽପି ତଲେ ଵିପ୍ରା ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସୁରକ୍ଷସଃ। ମହାଜମ୍ଭସ୍ଯ ଚ ତଥା ନଗରଂ ପ୍ରଥମସ୍ଯ ତୁ ॥ ୫୦.

ଦ୍ୱିତୀୟ ତଳରେ ମଧ୍ୟ, ମୁନିମାନେ, ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ସୁରକ୍ଷସଙ୍କ ନଗର ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ମହାଜମ୍ଭଙ୍କ ନଗର।

ହଯଗ୍ରୀଵସ୍ଯ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ନିକୁମ୍ଭସ୍ଯ ଚ ମନ୍ଦିରମ୍। ଶଙ୍ଖାଖ୍ଯେଯସ୍ଯ ଚ ପୁରଂ ନଗରଂ ଗୋମୁଖସ୍ଯ ଚ ॥ ୫୦.

ହୟଗ୍ରୀବ, କୃଷ୍ଣ ଓ ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ମହଲ, ଶଙ୍ଖ ନାମକ ନଗର ଓ ଗୋମୁଖଙ୍କ ଚହାଁ।

ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ଚ ନୀଲସ୍ଯ ମେଘସ୍ଯ କ୍ରଥନସ୍ଯ ଚ। ପୁରଞ୍ଚ କୁରୁପାଦସ୍ଯ ମହୋଷ୍ଣୀଷସ୍ଯ ଚାଲଯମ୍ ॥ ୫୦.

ରାକ୍ଷସ ନୀଳ, ମେଘ, କ୍ରଥନ, କୁରୁପାଦ ଓ ମହୋଷ୍ଣୀଷଙ୍କର ନଗର ଅଛି।

କମ୍ବଲସ୍ଯ ଚ ନାଗସ୍ଯ ପୁରମଶ୍ଵତରସ୍ଯ ଚ। କଦ୍ରୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଚ ପୁରଂ ତକ୍ଷକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୫୦.

କମ୍ବଳ ନାଗ, ଅଶ୍ୱତର, କଦ୍ରୁପୁତ୍ର ଓ ମହାତ୍ମା ତକ୍ଷକଙ୍କର ନଗର ଅଛି।

ଏଵଂ ପୁରସହସ୍ରାଣି ନାଗଦାନଵରକ୍ଷସାମ୍। ଦ୍ଵିତୀଯେଽସ୍ମିନ୍ ତଲେ ଵିପ୍ରାଃ ପାଣ୍ଡୁଭୌମେ ନ ସଂଶଯଃ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ତଳରେ ନାଗ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କର ହଜାର ହଜାର ନଗର ପାଣ୍ଡୁ ଭୂମିରେ ଅଛି, ମୁନିମାନେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତୃତୀଯେ ତୁ ତଲେଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଅନୁହ୍ଲାଦସ୍ଯ ଚ ପୁରଂ ଦେତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୫୦.

ତୃତୀୟ ତଳରେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ଦେତ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଅନୁହ୍ଲାଦଙ୍କର ନଗର ଅଛି।

ତାରକାଖ୍‌ଯସ୍ଯ ଚ ପୁରଂ ପୁରଂ ତ୍ରିଶିରସସ୍ତଥା। ଶିଶୁମାରସ୍ଯ ଚ ପୁରଂ ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଜନାକୁଲମ୍ ॥ ୫୦.

ତାରକ, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଶିଶୁମାରଙ୍କର ନଗର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଖୁସି ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିଥିବା ଲୋକ ରହନ୍ତି।

ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ଚ ମନ୍ଦିରମ୍। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚ ପୁରଂକୁମ୍ଭିଲସ୍ଯ ଖରସ୍ଯଚ ॥ ୫୦.

ଚ୍ୟବନଙ୍କର ନିବାସ, ଏକ ରାକ୍ଷସଙ୍କର ଘର, ରାକ୍ଷସ ରାଜା କୁମ୍ଭିଳ ଓ ଖରଙ୍କର ନଗର ଅଛି।