ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਆਈ, ਤਦੋਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਪੂਜੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਭ ਆਦਿਤੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਆਧੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਹੀ ਮਹਾਨ ਆਦਿਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਆਓ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਬਣੀਏ; ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਦਿਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਹੀ ਆਦਿਤਿਆ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪਾਉਣਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਣੈ ਕਰਕੇ, ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਦਿਤਿਆ ਦੁਬਾਰਾ ਕਸ਼ਯਪ (ਜੋ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ) ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਮੁੜ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦਿਵਯ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਵਾ ਲਈ ਵੀ। ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ, ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਜਯਾ ਸਵਯੰਭੂਵ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਬਣੇ, ਉਤਮ ਵਿੱਚ ਸਤਿਆ, ਤਾਮਸਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਚਾਰਿਸ਼ਨਵ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠ, ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਧਿਆ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆ ਹਨ। ਧਾਤਾ, ਅਰਯਮਨ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅੰਸ਼, ਭਗ, ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਪੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਰਜਨਯ—ਇਹ ਦਸ ਆਦਿਤਿਆ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤਵਸ਼ਟਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰਭੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਹਨ: ਅੰਗਾਰਕ, ਸਰਪ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਸਦਸਸਪਤੀ, ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨਿਆ, ਉਰਧਵਕੇਤੁ, ਜ਼ਵਰਾ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਪਾਲ। ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ; ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਰੋਹিণੀ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਂਧਾਰੀ। ਰੋਹিণੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਸੁਰੂਪਾ, ਹੰਸਕੀਲਾ, ਭਦਰਾ ਅਤੇ ਕਾਮਦੂਘਾ। ਕਾਮਦੂਘਾ ਤੋਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਸੁਰੂਪਾ ਅਤੇ ਤਨਯਾ। ਹੰਸਕੀਲਾ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਭਦਰਾ ਤੋਂ ਵਾਜਿਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਗਾਂਧਰਵ ਜਨਮੇ। ਫਿਰ ਉੱਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਜਨਮੇ; ਚਿੱਟੇ, ਭੂਰੇ, ਚਿੱਟ-ਭੂਰੇ ਘੋੜੇ, ਹਿਰਣ, ਹਰੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਾਂਧਰਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੇ ਗਏ। ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਹੀ ਚੰਦ੍ਰਭਾਸੁਪ੍ਰਭਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਮਾਲਾ, ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਵਜ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ, ਜੋ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਵਾਸੁ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇਵਰਿਸ਼ਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਹਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਿਆ, ਵਾਸੁ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਜਨਮ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਵਾ (ਰੁਦ੍ਰ) ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ? ਕੌਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਕੌਣ ਵਧੀਆ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਹੈ? ਜਨਮ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਕੌਣ ਪਿੱਛੇ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।” ਇਸ ਬਾਰੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਅੰਤਰ ਸੁਣੋ। ਸਵੈ-ਭੂ ਦੇ ਰਜਸ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਇਹ ਵਿਅਪਾਰ, ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ—ਰਜਸੀਕ ਰੂਪ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ—ਸਤ੍ਵੀਕ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ—ਤਮਸੀਕ—ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਜਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਤ੍ਵੀਕ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੱਤ, ਤਮਸ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਜਸੀਕ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਵ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੱਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੱਚਤਾ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਓਹ ਰੰਗ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਵੈ-ਭੂ ਦਾ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਏਕਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਹੈ।