वायुपुराणम्

रुद्राण्या शप्तः अग्निः, यः तदीक्ष्णं तेजो वहन् आसीत्, तस्य दण्डरूपेण गर्भं धारयितुं नियुज्यते स्म। बहूनि वर्षाणि सः गर्भं धारयन् महतीं क्लेशां प्राप्नोत्। तदा अग्निः गङ्गां समीपमुपेत्य उवाच—"हे परमेश्वरि गङ्गे, गर्भधारणेन अहं महद् दुःखं प्राप्नोमि। मम कृते त्वं एषं गर्भं धारय, मम प्रसादेन तव क्लेशः लघुर्भविष्यति।" गङ्गा च "एवं भवतु" इति प्रसन्ना सन्तोषेण तं गर्भं स्वीकृतवती, यद्यपि सा अन्तः तापेन पीडिता आसीत्। सा महती नदी दीर्घकालं महाक्लेशं सहन्ती गर्भं धारयामास। अन्ते सा तं गर्भं हिमवतः शुद्धे गर्भे, शारवणनाम्नि रम्ये स्थले, पुष्पितवृक्षैः शोभिते, न्यवेशयत्। तत्र स गर्भः अग्निसमप्रभः मुक्तः। तत्रैव रुद्रस्य, अग्नेः, गङ्गायाश्च तेजस्वी पुत्रः उदितार्कसमप्रभः, शतसूर्यसदृशः, महाबलपराक्रमयुक्तः जातः। यदा सः जाह्नवीपुत्रः प्रकटितः, तदा आकाशं दिव्ययानैः पक्षिसङ्घवद् व्याप्यते स्म। दिव्यदुन्दुभ्यः सुरम्यं निनादं कृत्वा गगने शब्दयन्ति स्म; सिद्धाः चारणाश्च पुष्पवृष्टिं कुर्वन्तः आकाशे स्थिताः। गन्धर्वश्रेष्ठाः सर्वत्र गीतानि गायन्तः, यक्षविद्याधरसिद्धकिन्नराश्च तद्वत् स्तुतिम् अकरोत्। सहस्रशः महाभुजङ्गाः श्रेष्ठपक्षिणश्च तं शिवाग्निसुतं परिवव्रुः; तस्य दीप्त्या दैत्यदानवराक्षसाः निगृहीता अभवन्। अग्निजातः सः, सप्तर्षिपत्नीनां (अरुन्धत्याः विना या स्नानार्थं गताः) मध्ये, यज्ञारम्भे दृष्टः। ताभिः परिवृतः, सः प्रभुर्बालार्कसङ्काशः, स्वमातृभिः अतीव स्नेहेन पालितः। सर्वाः मातरः एकस्मिन्नेव काले द्रष्टुम् इच्छन्, सः जाह्नुप्रसूतः महातेजाः षडाननरूपेण प्रकटितः, तासां प्रीत्यर्थम्। सः कमललोचनः, उदितार्कसदृशः, यस्य जन्मना लोकाः तस्य प्रभया आवृताः। तस्य महाजन्मना देवाः असहिष्णवः, दानवगणाः विद्राविताः; अतः सः स्कन्द इति प्रसिद्धः। पूर्वं कृतिकाभिः पालितः सः असुरारिः कार्त्तिकेय इति नाम्ना विख्यातः। दैत्यशत्रुः यदा जृम्भितवान्, तदा तस्य मुखात् अग्निमालया परिवेष्टितात्, स्वशक्तिरजय्या प्रकटिता। स्कन्दस्य क्रीडायै विष्णुना गरुडः अदितिसुतश्च द्वौ श्रेष्ठपक्षिणौ सृष्टौ। वायुनाऽस्य मयूरः, कुक्कुटः, ध्वजश्च दत्ताः; सरस्वत्याः महाशब्दयुक्ता वीणा; स्वयंभुवः मेषः, शम्भुना च अजः प्रदत्तः। मायया क्रीडमानः स्कन्दः, क्रौञ्चगिरौ पतिते, तारे असुरे उद्धृत्य हते, इन्द्रेणोपेन्द्रेण च दिव्यैः देवैः सह, अग्निपुत्रः सेनापतित्वेन, दैत्यशत्रुत्वेन, अभिषिक्तः। सः देवसेनापतिः, नराधिपः, स्कन्दः, सुरारिविनाशकः, सर्वलोकनाथः इति प्रख्यातः। विविधैः प्रमथैः, दैवैः, भूतगणैः, मातृभिः, विनायकसमूहैश्च सः परिवृतः। तदा एका कन्या दिव्ययानानि पतन्ति पश्यन्ती, स्वयम् अपि दिवः पतिता, तत्रैव पितॄन् धूलिपटलसदृशान् पतितान् अपश्यत्। ते अतीव सूक्ष्माः, त्यक्ताः, अनलपालनरहिताः, शमितदीप्तिसदृशाः। सा पतन्ती, शीर्णशीर्षा, तान् उवाच—"मां पालयत।" तैः उक्ता—"मा भैषीः" इति सा आश्वासिता, तान् पितॄन् शमयितुम् आरब्धवती। पितरः तां कन्यां, स्वदोषात् श्रीविहीनां, अब्रुवन्—"स्वदोषात् श्रीविहीना त्वं तपः चर। देवानां यानि कर्माणि देहवान् कुर्वन्ति, तैरेव तत्रैव फलं लभन्ते। कर्मणां फलं दिव्येषु, मरणान्ते, मानुषेषु वा, तत्क्षणादेव लभ्यते; अतः त्वं मरणानन्तरं अमावास्वपतीरूपफलम् अवाप्स्यसि।" एवमुक्ता सा कन्या पितृभिः पुनः शमिता, तैः कृपया अनुगृहीता। तदा देवाः, सोमपाः, पितरश्च, अमावासोः कन्या च, निश्चितं कालं दृष्ट्वा, अब्रुवन्—"त्वं यदा पृथिव्यां मानुषरूपेण जन्म लभसे, कन्यारूपा भूत्वा पुनः स्वलोकान् प्राप्स्यसि।" "अष्टाविंशत्यां द्वापरे, मत्स्ययोनेः, अमावासोः अद्रिकायां कन्यारूपेण जन्म लभसे। तत्र पराशरस्य वंशधरं पुत्रं जनयिष्यसि, यः वेदं चतुर्धा करिष्यति। महाभिषस्य द्वौ पुत्रौ, शान्तनुं ख्यातं धर्मज्ञं विचित्रवीर्यं च जनयिष्यसि। चित्राङ्गदं च, तेजस्विनं, बलसम्पन्नं, गुणाढ्यं च राजा जनयिष्यसि; एतान् पुत्रान् उत्पाद्य पुनः स्वलोकान् प्राप्स्यसि।" "पितृनियमलङ्घनेन त्वं निन्दितं जन्म प्राप्स्यसि; तस्यैव राज्ञः अद्रिकायां कन्या भविष्यसि। कन्यारूपा भूत्वा एतान् लोकान् प्राप्स्यसि।" एवमुक्त्वा दाशकन्या सत्यवती अभवत्।