वायुपुराणम्

गन्धर्वश्रेष्ठाः सर्वत्र गीतानि गायन्ति स्म, यक्षविद्याधरसिद्धकिन्नराश्च तद्वदनन्दन्। तत्र सहस्रशः पन्नगवरा विहङ्गाश्च परमाः, शिवाग्निसुतस्य तेजसा संनिपत्य तिष्ठन्ति स्म। तस्य तेजसा दानवा राक्षसाश्च दैत्याश्च निगृहीताः। स आग्नेयसम्भवः, यज्ञारम्भे सप्तर्षिपत्निभिः सह दृश्यते स्म, केवलं अरुन्धत्याः स्नानाय गतायाः व्यतिरिक्तः। ताभिः परिवृतः स भगवान्, नवसूर्यसङ्काशः, स्वमातृभिः परममङ्गलमुपलभ्य प्रियः कृतः। सर्वाः देव्योः एकद्रष्टुमिच्छया, स प्रसिद्धः जाह्नुसुतः महातेजाः षड्वदनरूपं प्रादर्शयत् तासां सुखाय। स तेजस्वी, पद्मलोचनः, उदितसूर्यसन्निभः, यस्य जन्मना लोकाः तेजसा आवृताः। तस्य महाजननं देवैः असह्यं जातम्, तेन दानवगणाः विच्छिन्नाः; तस्मात् स बलवान् स्कन्दः इति प्रसिद्धः। प्राचीनकाले कृतिकाभिः पोषितः स कात्तिकेयः नामकः, असुरारिः अभवत्। तदा तस्य दैत्यशत्रोः जृम्भमाणस्य मुखात् अग्निमालया परिवृतं स्वबलं अपराजितं समुत्पन्नम्। स्कन्दस्य क्रीडायै विष्णुना गरुडश्च अदितिसुतश्च द्वौ विहङ्गश्रेष्ठौ निर्मितौ। वायुनाऽस्य मयूरः शिखी च ध्वजश्च दत्तः, सरस्वत्याः महाविनाऽनुनादिनी, स्वयंभुवाः मेंषश्च, शम्भुना च अविकः प्रदत्तः। तत्र माया-क्रीडायां, क्रौञ्चगिरौ पतिते, महासुरे तारके उद्धृते हते च, ब्राह्मणाः, इन्द्रः, उपेन्द्रः, अन्ये च देवाः सह, अग्निसुतं तं प्रभुं सेनापतित्वेन, दैत्यारिं, अभिषिच्यन्। स तदा देवसेनापतिः, पुरुषाध्यक्षः, स्कन्दः, सुरारिमर्दनः, सर्वलोकनाथः इति ख्यातः। सः प्रामथैः, देवैः, भूतगणैः, मातृभिः, विनायकैश्च विविधैः सहितः। अथ सा कन्या विमानानि पतमानि पश्यन्ती, स्वयमपि स्वर्गात् पतिता, तत्रैव स्वपितृन् धूलिप्रमाणान् पतितान् दृष्टवती। ते अतिसूक्ष्माः, त्यक्ताः, अनग्निकर्माणः, शमितार्चिषः इव, सा पतिता, नम्रशीर्षा तान् उवाच—"मां पालयत" इति। तान् तया संबोधिताः—"मा भैः" इति समाश्वास्य, सा तान् शमयितुम् आरब्धवती। पितरः तां दुहितरं, स्वकृतदोषात् श्रीहिनां, ऊचुः—"स्वकृतदोषात् श्रीहीना त्वं तपः कुरु, सुमुखि।" "यदिह देहवन्तो देवैः कर्म क्रियते, तैरेव कर्मभिः फलं प्राप्यते। कर्मणां फलं त्वरितमेव, दिव्ये, मर्त्ये, मृत्युञ्च, तस्मात् अमावास्वपतीत्वं मृत्योरनन्तरं प्राप्स्यसि।" एवं तया श्रुत्वा, पितरः पुनः तुष्टाः, ध्यानं कृत्वा तां करुणया अनुगृह्णन्। तदा देवाः, सोमपाः, पितरश्च, अमावासुपतेः कन्या च, निश्चितं कालं दृष्ट्वा, इदं वचनमूचुः—"मानुषे लोके जाता कन्या भूत्वा पुनः स्वलोकान् प्राप्स्यसि।" "द्वाविंशतितमे द्वापरे, मत्स्यरूपेण, अद्रिकायां, अमावासोः कन्या भूत्वा जायसे।" "पराशरस्य ऋषेः पुत्रं जन्मस्यसि; स महात्मा एकमेव वेदं चतुर्धा करिष्यति।" "महाभिषस्य द्वौ पुत्रौ, शान्तनुं ख्यातिं वृद्धयिष्यसि; धर्मज्ञं विचित्रवीर्यं च जनयिष्यसि।" "चित्राङ्गदं वीर्यसम्पन्नं राजा जन्मयिष्यसि; एतान् सुतान् उत्पाद्य पुनः स्वलोकान् गमिष्यसि।" "पितृदोषात् निन्दितं जन्म लप्स्यसे; तस्यैव राज्ञः अद्रिकायां कन्या भविष्यसि।" "कन्या भूत्वा स्वलोकान् प्राप्स्यसि; एवं उक्ता दाशस्य दुहिता सत्यवती अभवत्।" "अद्रिकायां मत्स्यारूपेण अमावासोः कन्या गङ्गातटे जाताऽभवत्।" "सैव तस्य राज्ञः दुहिता, नित्यम् राजतेजस्विनी; तव लोकाः विरजा नाम, तत्रैव दिवि तेजस्विनः स्थिताः।" "तत्र अग्निष्वात्ताः पितरः स्मृताः, दैत्ययक्षराक्षसगन्धर्वकिन्नरभूतसर्पपिशाचगणाः तान् फललिप्सया पूजयन्ति।" "एते पुलहस्य प्रजापतेः पुत्राः; त्रयोऽपि धर्मरक्षकाः शुभरूपिणः।" "तत्र पिवरी नाम मनसः कन्या प्रसिद्धा; सा योगिनी, योगपत्नी, योगमाता च।" "द्वाविंशतितमे द्वापरे, पराशरवंशे महान् योगी शुकः जायते।" "स महायोगी, महातपाः, द्विजश्रेष्ठः, व्यासात् अरण्ये अनल इव धूमरहितः जातः।" "तस्य पितृदुहितरः योगाचार्याः—कृष्णः, गौरः, प्रभुः, शम्भुः, भूरिश्रुतश्च—जाताः।" "किर्तिमती योगिनी कन्या तेन उत्पादिता, या ब्रह्मदत्तस्य माता, वणुहस्य पतिव्रता।" "एतान् पुत्रान् उत्पाद्य, स धर्मात्मा योगं महत्तपश्च सम्प्राप्य, अनावृत्तिं गतः।