वायुपुराणम्

श्लेष्माणः, शीतला, हृद्या, मधुरश्च इक्षुः अपि पितृभ्यः प्रियं कुर्वन्ति। श्यामाकस्य च इक्षोः सहायतया सर्वान् पितृकामान् पूरयितुं शक्यते; यः कश्चन एतेन आग्रयणकर्म करोति, स शीघ्रं सिद्धिम् आप्नोति। श्यामाकः, हस्तिनामा, पटोलः, बृहतीफलम्, अगस्त्यशिखा—एतानि सर्वाणि तीक्ष्णकटुकानि स्मृतानि। एवं मधुराणि रम्याणि चान्यानि द्रव्याणि सन्ति, परन्तु शुण्ठी दीर्घमूलानि चात्र न दातव्यानि। वेतसाङ्कुराः, सुरसा, सर्जकः, भूमिजा तृणानि च सदा वर्जनीयानि; एतानि श्राद्धकर्मणि निषिद्धानि इति अहम् उद्घोषयामि। लशुनः, धन्यकः, पलाण्डुः, मूलकः, करम्भादयश्च, तेषां स्वादुगन्धदोषात् हीनत्वेन परिगण्यन्ते। एतानि श्राद्धकर्मणि निषिद्धानि, तस्य कारणं चात्रोच्यते—पुरा देवासुरयुद्धे बलेरिन्द्रजये रक्तबिन्दवः भूमौ पतिताः; तस्मात् एतानि द्रव्याणि सदा वर्जनीयानि। वेदविहिताः रसानः, लवणानि, क्षारद्रव्याणि, रजस्वलाः स्त्रियः च श्राद्धकर्मणि वर्जनीयाः। दुर्गन्धजलम्, फेनिलम्, पल्वलसम्भवम्, यत्र गावः तृप्तिं न लभन्ते, रात्रौ च संचितं जलं न योजयेत्। अजा, वन्यपशवः, उष्ट्राः, एकशफाः सर्वे, महिषः, चौर्णः, एषां दुग्धं पण्डितैः वर्जनीयम्। अधुना अहम् प्रदेशान् वदामि ये सविशेषं त्याज्याः; तत्र श्राद्धकर्म न दृश्यते न च क्रियते, न शौचाशौचान्यपि। वन्यैः मूलफलैः भक्त्या श्राद्धं कृत्वा इच्छितं देशं, स्वर्गं, मोक्षं, कीर्तिं च प्राप्नोति। यः प्रदेशः अप्रियः, शब्दयुक्तः, कीटसंकीर्णः, दुर्गन्धयुक्तश्च, तं श्राद्धकर्मणि वर्जयेत्। नदीतः समुद्रपर्यन्तं दक्षिणपूर्वद्वारेण यः त्रिशङ्कु प्रदेशः द्वादश योजनपरिमितः, सः सर्वथा वर्जनीयः। त्रैशङ्कवाख्यः प्रदेशः, महतीनद्याः उत्तरतः, कैकटस्य दक्षिणतः स्थितः, सः अपि श्राद्धकर्मणि वर्जनीयः। कारण्करा, कलिङ्गदेशः, सिन्धुनद्याः उत्तरप्रदेशः, यत्र आश्रमधर्मः नष्टः—एतेषु सर्वेषु स्थलेषु श्राद्धकर्म न कर्तव्यम्। नग्नतापसादयः च श्राद्धकर्मणि साक्षिणः न भूयुः; एतेषां दर्शनमात्रेण पितरः पितामहाश्च तस्मात् न भुञ्जते। शौनक उवाच—भगवन्, नग्नतापसादीनां विषये यथावत् पृच्छामि; एतान् द्विजश्रेष्ठान् यथार्थतः विस्तारतः ब्रूहि। एवमुक्तः महातेजाः बृहस्पतिः तं प्रति उवाच—सर्वेषां प्राणिनां त्रिविधं वैदिकं संयमं स्मरन्ति। ये नग्नतापसाः मोहात् एतं संयमं त्यजन्ति, ते नष्टाः इव स्युः; यथा पन्थानष्टः नरः, वा अनाथवृषभः। यो वृषभं त्यक्त्वा अन्यत्र मोक्षं इच्छति, अथवा वृषभं सर्ववेदमयम् इति न पश्यति—तेषां दोषः स्यात्। ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, वृशला इत्याख्याताः—पुरा देवासुरयुद्धे असुराः पराजिताः। येषु प्रदेशेषु पाखण्डदोषः प्रवृत्तः, तत्र स्वयम्भुवा सृष्टिः न कृताः; द्विश्राद्धिकाः, निर्ग्रन्थाः, शाक्याः, पुष्टिकलंशकाः च—एते धर्मानपालकाः नग्नतापसादयः एव। यः जटिलः व्यर्थः, यः मुद्रां व्यर्थं धारयति, द्विजः नग्नः व्यर्थः, यः व्रतानि व्यर्थं पालयति, यः जपः व्यर्थं करोति, एते नग्नतापसादयः; कुलन्धमाः, निषादाः, ऐश्वर्यनाशकाः च। ये प्रतिकूलकर्माणः, द्यूतक्रीडायाम् आसक्ताः, ते पथभ्रष्टाः स्मृताः; यदि एते श्राद्धकर्म पश्यन्ति वा सम्पूर्णं कुर्वन्ति वा, तदा तद् फलम् एषां गच्छति। ब्राह्मणघ्नः, कृतघ्नः, नास्तिकः, गुरुपतिगामी, चौर्यकर्मणः, क्रूराः—एतान् दृष्टिमात्रेण अपि वर्जयेत्। अन्ये ये पापकर्मिणः, विशेषतः ये देवर्षिविगर्हणे रमन्ते, तान् अपि त्याज्यान् आहुः। एतेषां दर्शनम् यदि भवति, तदा श्राद्धफलम् असुरयातुधानान् प्रति गच्छति। ब्राह्मणकालः कृतयुगः, क्षत्रियकालः त्रेतायुगः, वैश्यकालः द्वापरयुगः, शूद्रकालः कलियुगः इति पितरः वदन्ति। द्वापरे युद्धानि सदा सन्ति, कलौ तु पाखण्डिनः बहवः; ग्रामकुक्कुटः ग्रामशूकरः च अपवित्रौ, अपमानदायकौ च। कुक्कुरस्य दर्शनमात्रेण अपि श्राद्धस्य प्रभावो नश्यति; तथैव प्रसूतायाः स्त्रियाः, अथवा दीर्घरोगिणः स्पर्शे। अपवित्राणां पतितानां वा भोज्यदर्शनं कदापि न कर्तव्यम्; यदि दृश्यते, तदा तदन्नं न देवपितृभ्यो योज्यम्। मुख्यं द्रव्यम् यदि एतेषां स्पर्शं प्राप्नोति, तदा सैव श्मशानशेषवत् भवति; यत् यज्ञार्थं समाहितम्, तत् पूर्वमेव वर्जनीयम्, जलमृदाभ्यां शुद्धिः विहिता। सिद्धार्थबीजानि वा कृष्णतिलाः जलस्य मध्ये क्षिप्य, तेन प्रोक्षणं कार्यम्; अथवा आचार्यस्य, सूर्यस्य, वह्नेः, पूज्यवस्तूनां वा दर्शनं साधयेत्। यदन्नं उपविष्टं, पादस्पृष्टं, अपवित्रदृष्टं, शुष्कं, जीर्णं वा, तत् वर्जनीयम्। कर्ष्णं, दूषितम्, पार्श्वे लिढम्, शर्करालोमशिलकीटकदूषितं वा, तदपि परित्याज्यम्। तैलपिष्टं, तिलयवप्रयुक्तम्, लवणयुक्तं पक्तं च, एतानि सर्वाणि वर्जनीयानि। वस्त्रप्रक्षालितं यदन्नं, तत् श्राद्धकर्मणि निषिद्धम्; केचन वेदविरोधात् ज्ञानं मन्यन्ते, परं कर्म अन्यथा कुर्वन्ति। ये अजजाताः इति प्रसिद्धाः, ते श्राद्धस्य रजः इव; दधि, शाकानि, किण्वानि च अपि वर्जनीयानि इति।