वायुपुराणम्

पुरा, जनानां भोजनं फलमूलमात्रमित्युक्तम्। ततो वैन्यस्य प्रवृत्त्या, अस्मिन्लोके सर्वं तदभवत्। स च महता प्रयत्नेन, सस्योपि नष्टमकरोत्। तदा भगवान् पृथुः, चाक्षुषं मनुमृषभं वत्सं कृत्वा, स्वयं पृथिवीं दुहितरं स्तनयित्वा, तस्याः स्वपृष्ठतः सस्यं पयः पिपील। तेन वैन्येन पृथिवी सस्याय स्तनिता, चाक्षुषमनुं वत्सं कृत्वा, पृथिवीं पात्रं चकार। तेन तेनाहारेण जनाः सदा जीवितवन्तः। पुनः, मुनिभिः स्तूयमाना पृथिवी पुनः स्तनिता। सोमो वत्सः, बृहस्पतिः स्तनयिता। पात्रं तु वेदाङ्गानि, गायत्र्यादीनि छन्दांसि सर्वाणि। तेषां पयस्तपश्च शाश्वतं ब्रह्म च। पुनः, देवैः पुरन्दरमुख्यैः स्तूयमाना पृथिवी सुवर्णपात्रेण स्तनिता, तत्र देवैः सोम्यं पयः स्तनितम्, येन त इन्द्रमुख्या देवाः जीवन्ति। नागैः स्तूयमाना पृथिवी विषरूपं पयः स्तनिता। तत्र वासुकिः स्तनयिता, कद्रूपुत्रा बलिनः वत्साः। तेन नागाः सर्वसर्पाश्च, भीमाः महाकायाः महाबलाः, तेनैव जीवन्ति; तद्व्यवहारः तदाहारः तच्च तेजः सदा तेषां प्रतिष्ठितम्। पुनः, लाक्षापात्रेण पृथिवी स्तनिता, निधीनां गुह्यरत्नानां कृते। वैश्रवणं वत्सं कृत्वा, यक्षैः साधुभिश्च सह। जातुनाभो, रत्ननाथपिता, स्तनयिता, महात्मा महाबलः यक्षपुत्रः। तेनैव ते जीवन्ति, इति महर्षिणा उक्तम्। राक्षसैः पिशाचैश्च पृथिवी पुनः स्तनिता; कुबेरः ब्रह्मसम्पन्नः तेषां स्तनयिता। शक्तिमान् राक्षसः सुमाली रक्तं पयः स्तनयित्वा, कपालं पात्रं कृत्वा, राक्षसैः तत् क्षिप्रमप्यपायि; तेन पयसा राक्षसाः सर्वथा जीवन्ति। गन्धर्वैः अप्सरोगणैः च स्तूयमाना पृथिवी पुनः स्तनिता; पद्मं पात्रं कृत्वा, चित्ररथं वत्सं विधाय, शुद्धगन्धान् अपि स्तनितवन्तः। तेषां मध्ये विश्वावसुर्नाम्ना, ऋषिपुत्रः शुद्धात्मा, गन्धर्वराजः महाबलः महात्मा, सूर्यसमप्रभः स्तनयिता। पर्वतैः स्तूयमाना पृथिवी पुनः स्तनिता; तत्र औषधयः रूपवन्तः विविधरत्नानि च स्तनितानि। तत्र हिमवान् वत्सः, मेरुः महापर्वतः स्तनयिता, पर्वतं पात्रं चकार; एवं पर्वतोऽपि प्रतिष्ठितः। पुनः, वृक्षैः ओषधिभिश्च स्तूयमाना पृथिवी स्तनिता; पलाशपत्रं पात्रं कृत्वा, छिन्नानि पल्लवानि पयः। पुष्पितः पर्वतः कामधुक्, दीप्तमान् प्लक्षवृक्षः वत्सः, पृथिवी सर्वकामदायिनी सर्वेषां भूतानां स्तनयिता। एषा पृथिवी पोषिका, स्रष्ट्री, धारयित्री च। पृथुना लोकहिताय स्तनिता, श्रूयते; सा चलाचलस्य जगतो मूलं गर्भशयनी च। सूत उवाच— एषा समुद्रपर्यन्ता पृथिवी मेदिनीति प्रसिद्धा; धनं वहतीति सा वसुधा कथ्यते। समुद्रपर्यन्ता पृथिवी मेदिनीति प्रसिद्धा; दुहितृत्वं प्राप्य सा पृथिवीति कथ्यते। सा पृथिवी विस्तीर्णा, विभक्ता, शोभना, क्षेत्रनगराभिरलङ्कृता, चतुर्वर्णसमाकीर्णा, तेन धीमता राज्ञा रक्षिता। स वैन्यः राजा, तादृशबलसम्पन्नः, सर्वराज्ञां श्रेष्ठः, सर्वैर्भूतैः पूजनीयः। स हि ब्रह्मवंशसम्भूतः, नित्यः, वेदवेदाङ्गविद्भिः पुण्यैः ब्राह्मणैः केवलं नमनीयः। यशःकामैः पुण्यैः राजभिः, आद्यः राजा पृथुर्वैन्यः तेजस्वी, नापमाननीयः। युद्धे विजयं कामयद्भिरपि वीरैः, आद्यः पुरुषकर्मा पृथुः एव नमनीयः। योऽपि वीरः युद्धे पृथुं स्तुत्वा प्रविशति, स घोरं संग्रामं सुरक्षितः कृत्वा यशः प्राप्नोति। वैश्येषु अपि, पृथुः राजर्षिः, वैश्यवृत्तिधारकः, पूजनीयः, स हि जीविकारदः महायशाः। एते वत्साः, स्तनयितारः, पयः, पात्राणि च, यथाक्रमं मया उक्तानि। आदौ, ब्रह्मा महात्मा वायुम् वत्सं कृत्वा, पृथिव्याः सत्त्वानि पयः कृत्वा, पृथिवीं स्तनितवान्। ततः पूर्वे स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, स्वायम्भुवमनुं वत्सं कृत्वा, ग्रीष्मं स्तनयितारं कृत्वा, पृथिवीं पुनः स्तनितवान्। स्वारोचिषे मन्वन्तरे, स्वारोचिषो मनुः स्वयमेव वत्सः सन्, सस्यं पयः कृत्वा, पृथिवीं स्तनितवान्। उत्तमे मन्वन्तरे, देवभुजः उत्तममनुं वत्सं, अनुत्तमं स्तनयितारं कृत्वा, सर्वसस्याय पृथिवीं स्तनितवान्। पुनः, पञ्चमे तामसे मन्वन्तरे, बलबन्धुः तामसं वत्सं कृत्वा, पृथिवीं स्तनितवान्। चारीष्णवे देवस्य मन्वन्तरे, स प्राचीनः चारीष्णवं वत्सं कृत्वा, पृथिवीं स्तनितवान्। चाक्षुषे मन्वन्तरे, प्राचीनः चाक्षुषं वत्सं कृत्वा, पृथिवीं स्तनितवान्। ततः चाक्षुषस्य मन्वन्तरस्य समाप्तौ, वैवस्वतस्य आगमे, वैन्यः पृथुः पृथिवीं स्तनितवान्, यथोक्तं। एवं पूर्वेषु कालेषु, देवैः चान्यैः, मनुष्यैः च, पृथिवी स्तनिता। एतेषु सर्वेषु मन्वन्तरेषु, अतीतेषु भविष्यत्सु च, देवा नित्यं सन्ति, इति विज्ञेयम्। अधुना पृथोः संततिं शृणु।