वायुपुराणम्

देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धगणाश्च सदा क्रीडाभिः, विमानैः, स्थिरया च पितृभक्त्या तं पुरुषं स्तुवन्ति। यः पितृभक्तः अमावास्यायां विधिवत् कर्माणि करोति, स सर्वान् कामान् आप्नोति; तेन पितरः साक्षात् सदा पूज्यन्ते। यतः पितरः मघानक्षत्रदेवताः, तदक्षयं स्मृतम्; तस्मात् प्राज्ञैः विशेषतः तस्मिन्नहनि पित्र्यकर्माणि क्रियन्ते। अतः पितरः सदा मघां कामयन्ते; ये पितृदैवतभक्ताः, ते अपि परां गतिं प्राप्नुवन्ति। अथ बृहस्पतिः उवाच—शृणु मया विस्तारतः श्राद्धानि, यानि यमेन शिवाय, शशबिन्दवे, प्रत्येकं नक्षत्रानुसारं निगदितानि। यः पुरुषः कृत्यां नित्यं अग्निं स्थाप्य श्राद्धं करोति, स पुत्रवान् भवति, रोगरहितश्च। यः अपत्यकामः सौम्यचन्द्रे रोहिण्यां श्राद्धं करोति, स बलवान् भवति; परं तु सामान्यतः आर्द्रायां पापकृतां श्राद्धं कर्तव्यम्। पुनर्वसौ श्राद्धेन भूमिं कन्याश्च लभते, धनधान्यसमृद्धः सुतपौत्रैः परिवृतश्च भवति। तृप्तिकामः पुष्ये श्राद्धं कुर्यात्; आशलाषायां पितृपूजया वीरपुत्रान् लभते। यः मघायां श्राद्धं करोति, स स्वकुले श्रेष्ठः भवति; फल्गुन्यां पितृपूजया सुभाग्यं प्राप्नोति। यः उत्तरेषु श्राद्धं करोति, स शीलवान् पुत्रवान् च सतां मध्ये विशिष्टो भवति; हस्तायां पितृपूजया श्रेष्ठः भवति। चित्रायां श्राद्धेन सुन्दरान् पुत्रान् पश्यति; स्वात्यां कृतं श्राद्धं विदुषां संगमं ददाति। पुत्रकामः विशाखायां श्राद्धं कुर्यात्; अनुराधायां तदाचरन्, स समृद्धिं प्रवर्तयति। ये जेष्ठायां नित्यं श्राद्धं कुर्वन्ति, ते ऐश्वर्यं श्रेयश्च प्राप्नुवन्ति; मूले आरोग्यं कामयन्ते; आशाढायां महतीं कीर्तिं। उत्तराषाढायां श्रवण्यां च श्राद्धकर्मणा दुःखमुक्तः भवति; श्रवण्यां सतां मध्ये परां गतिं प्राप्नोति। धनिष्ठायां बहुधनं राज्यभाग्यं च लभते; अभिजित्काले श्राद्धेन अजाविकमार्गफलमाप्नोति। वारुण्यां श्राद्धकर्मणा वैद्यमध्ये प्रभुत्वं लभते; पूर्वप्रोष्ठपदायां अजाविकमार्गफललाभः। उत्तरप्रोष्ठपदायां सहस्रगावः लभ्यन्ते; रेवत्यां नानाविधं धनं, अश्विन्यां अश्वान्, भरण्यां परं दीर्घायुष्यम्। एवं श्राद्धकर्मणा शशबिन्दुः सर्वां पृथिवीं प्राप्तवान्; तां सम्प्राप्य, स एतत् श्राद्धं स्तुतवान्। एवं विंशतितमोऽध्यायः समाप्तः, श्राद्धफलनक्षत्रवर्णनाख्यः, वायुपुराणे वायुवचनसम्पादितः। शम्युः उवाच—पितरः लघुना दत्तेनापि लाभं प्राप्नुवन्ति, कथं तु दीर्घं नित्यं वा फलमुपजायते? बृहस्पतिरुवाच—श्राद्धकाले ये द्रव्याणि पण्डितैः योग्यानीति प्रसिद्धानि, तेषां च फलं शृणु। तिलैः, शालिना, यवैः, माषैः, जलेन, मूलफलैः च श्राद्धेन पितरः मासमेकं तुष्टाः भवन्ति। मत्स्येन द्वौ मासौ, हरिणमांसेन त्रयः, शशकस्य चतुर्थः, पक्षिणा पञ्चमः। वराहमांसस्य षष्ठमासः, अजमांसस्य सप्तमः, तित्तिरिमांसस्याष्टममासः स्मृतः। रुरुमांसस्य नवममासः, गवयमांसस्य दशमः, कूर्ममांसस्य एकादशः; परं तु गव्यमांसस्य श्राद्धे संवत्सरपर्यन्तं तुष्टिः। यथा, पयसा पक्वशालिना, मधुना, सर्पिषा, वध्रीनसस्य मांसस्य च द्वादशवर्षपर्यन्तं तुष्टिः स्यात्। नित्यतुष्टये, श्येनमांसं, कृष्णाजमांसं, गोधामांसं च पितृकषये दातव्यम्। अत्र प्राचीनविद्वांसः पितृगीतं पठन्ति; तदहं सम्पूर्णं वक्ष्यामि, शृणु। "अस्माकं वंशे स जातु भवतु, यः त्रयोदश्यां पिण्डदानं करोति, मधुसर्पिर्युतशालिना वा, हस्तिनच्छायायाम्। ये अजमांसं सर्वमांसं वा ददाति, वर्षास्वथवा मघायां, तेषां पुत्राः सन्तु; कोऽपि गयां याति, शुभां भार्यां परिणयति, नीलगवं वा मोचयति।" शम्युः उवाच—पितः, गयादिषु क्षेत्रेषु फलं वद, पितृणां च पुण्यलाभं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि। बृहस्पतिरुवाच—गयायां श्राद्धं नित्यं अक्षयम्, तत्र जपहोमतपांसि च; तस्मात् तत्र पितृणां श्राद्धमक्षयम् इति स्मृतम्। गौरीसुतः एकविंशति: पितृवंशान् शुद्धयति; षड् मातामहान् पुनः पुनः शुद्धयति—एषा फलश्रुतिः। नीलगवस्य फलं वदामि; यः गवां मोचयति, स दशपूर्वान् दशोत्तरांश्च पावयति। यत् जलं गोमुक्तं भूमौ पतति, तेन यः गवां मोचयति, तदपि पितृणामक्षयं स्मृतम्। यत् जलं गोः पुच्छाद्यङ्गैः स्पृष्टं, तत् सर्वमपि पितृणामक्षयं—नात्र संशयः। यत्र गोः शृङ्गखुराभ्यां भूमिं चिह्नयति, तत्र मधुपिण्डेन पितरः अक्षयतुष्टिम् आप्नुवन्ति। यथा शास्त्रे उक्तं, सहस्रपट्टिकायाः तडागेन पितरः तुष्टाः भवन्ति; परं तु नीलगवस्य तुष्टिः ततोऽपि अधिका इति कीर्त्यते। एवं पितृभक्त्या, विधिना च श्राद्धकर्मणां महत्त्वं, तेषां फलानि च, मुनिवचनैः प्रतिपादितानि।