वायुपुराणम्

यः उत्तरेषु नक्षत्रेषु मुख्याचार्यपुत्रैः सह श्राद्धं करोति, स सत्सु श्रेष्ठो भवति; यः हस्तनक्षत्रे पितॄन् तर्पयति, स प्रमुखो भवति। चित्रायां श्राद्धं कृत्वा सः सुशीलान् पुत्रान् पश्यति; स्वात्यां तु कृतं श्राद्धं विद्वद्भिः सह संगमं ददाति। पुत्रार्थी मनुष्यः विशाखायां श्राद्धं कुर्यात्; अनुराधायां कृत्वा सः समृद्धेः चक्रं प्रवर्तयति। जेष्ठायां यः नित्यं श्राद्धं करोति, स ऐश्वर्यं माहात्म्यं च प्राप्नोति; मूले आरोग्यकामनां लभते; आषाढायां महतीं कीर्तिम्। उत्तराषाढायां च श्रवण्यां च कृतं श्राद्धं दुःखमुक्तिं ददाति; विशेषतः श्रवण्यां कृत्वा सः साधूनां मध्ये परमं पदं प्राप्नोति। धनिष्ठायां बहुधनं राज्यभाग्यं च लभते; अभिजित्समये कृतं श्राद्धं अजातिविकमार्गफलप्रदं भवति। वारुण्यां नक्षत्रे कृतं श्राद्धं वैद्यकविद्यायाः पारंगत्यं ददाति; पूर्वप्रोष्ठपदायां पुनः अजातिविकफलमवाप्नोति। उत्तरनक्षत्रेषु कृतं श्राद्धं सहस्रगवां लाभदायकं भवति; रेवत्यां नानाविधधनं, अश्विन्यां अश्वान्, भरण्यां च परमायुः लभते। एवं श्राद्धकर्मणा शशबिन्दुः समग्रां पृथिवीं प्राप्तवान्; तां लब्ध्वा सः एतत् कर्म प्रशशंस। एवं विंशतितमोऽध्यायः "नक्षत्रानुसारश्च्राद्धफलवर्णनं" इति नाम्ना वायुपुराणे समाप्तः। ततः शम्युर्वदति—"यदपि अल्पं पितृभ्यः दीयते, तत् अपि हितकरं भवति, हे वाचः श्रेष्ठ! किं तु दीर्घकालिकं नित्यं वा फलम् आवहति?" तदा बृहस्पतिः प्रत्युवाच—"शृणु मत्तः तानि सर्वाणि द्रव्याणि यानि श्राद्धकाले पण्डितैः युक्तानि कथ्यन्ते, तेषां च फलानि। तिलोदनयवमाषजलमूलफलदानैः श्राद्धेन पितरः मासमेकं तुष्यन्ति। मत्स्यदानेन द्वौ मासौ, मृगमांसदानेन त्रयः, शशकदानेन चत्वारः, पक्षिदानेन पञ्च मासान् तुष्यन्ति। वराहमांसदानेन षण्मासान्, अजमांसदानेन सप्त, तित्तिरिमांसदानेनाष्ट, रुरुमांसदानेन नव, महिषमांसदानेन दश मासान् तुष्यन्ति। कूर्ममांसदानेन एकादशमासपर्यन्तं तुष्टिः; गवां मांसदानेन संवत्सरपर्यन्तं संतोषः स्यात्। एवमेव क्षीरपाकोदनमधुघृतयुक्तं वध्रीनसस्य च मांसं द्वादशवर्षपर्यन्तं पितॄन् तर्पयति। अनन्ततुष्ट्यर्थं शूर्पमीनमांसं कृष्णाजं गोह्वरस्य च मांसं श्राद्धकाले दद्यात्। एतस्मिन्नर्थे प्राचीनविद्वांसः पितृगीतानि गायन्ति, तानि ते सम्पूर्णानि कथयामि, शृणु। ‘अस्माकं वंशे स जातु भवेत् यो त्रयोदश्यां पितृभ्यः भोजनं ददाति, मधुघृतयुक्तं शाल्यन्नं वा हस्तिहायने छायायां वा। अजमांसं सर्वमांसं वा वर्षासु वा माग्ह्यां वा दत्वा, पुत्रान् बहून् इच्छेत्; यद्यपि केवलं गयां गच्छेत्, शुक्लां भार्यां विवाहयेत्, नीलवृषं मोचयेत्।’ ततः शम्युः पृष्टवान्—"हे पितर्! गयादीनां पुण्यक्षेत्राणां फलं वद, तथा पितृणां किम् उत्तमं पुण्यं स्यात्, तत् सम्पूर्णं वद।" बृहस्पतिः उवाच—"गयायां कृतं श्राद्धं नित्यं भवति, जपहोमतपांसि च; तस्मात् तत्र पितॄणां नित्यता प्रोक्ता। गौर्याः उत्पन्नः पुत्रः एकविंशतिं कुलानि शुद्धयति; षट् मातामहान् पुनः पुनः शुद्धयति—एवं तस्य फलम्। वृषस्य फलं वक्ष्यामि, शृणु। यो वृषं मोचयति, स दश पूर्वकुलानि दश च उत्तरकुलानि शुद्धयति। यद् यद् वृषस्नातकं जलं भूमौ पतति, तस्य विसर्जनं पितॄणां नित्यं स्मृतम्। वृषस्य पुच्छाद्यङ्गसंस्पृष्टं यत् जलं, तत् सर्वं पितॄणां नित्यं भवति—नात्र संशयः। यत्र यत्र वृषः शृङ्गखुराभ्यां भूमिं चिनोति, तत्र तत्र मधुपाकदानेन पितरः नित्यं तुष्यन्ति। शास्त्रेषु उक्तं—शतशरस्य तडागस्य दानेन पितरः तुष्यन्ति; वृषदानेन तु तुष्टिः अधिका भवति। योऽपि तिलगुडमधुसंयुक्तं श्राद्धे ददाति, तत् सर्वं पितॄणां नित्यं भवति। बृहस्पतिः पुनरुवाच—"न सदा ब्राह्मणान् परीक्षेत् दातव्ये; दैवपितृकर्मसु तु परीक्षा विधीयते। ये द्विजातयः सर्वव्रतसंपन्नाः स्नाताः शुद्धपङ्क्तिपावकाः भाष्यविदः व्याकरणप्रिये च, ये पुराणधर्मशास्त्रपठकाः त्रिणाचिकेतपञ्चाग्नित्रिसुपर्णषडङ्गवेदविदः, ये ब्राह्मण्यां जाताः छान्दोग्यपाठकाः सामगानां ज्येष्ठाः तीर्थव्रतधारिणः, ये मुख्ययज्ञेषु अवभृथश्रवणशीलाः, नित्यव्रतिनः स्वधर्मनिष्ठाश्च, ये क्रोधरहिताः शान्तिपरायणाः दशसु सत्कर्मसु नित्यस्थिताः—तान् श्राद्धे आमन्त्रयेत्। यद् यद् एभ्यः दीयते तत् नित्यं भवति; एते पङ्क्तिपावकाः। ब्राह्मणाः योगधर्मनिष्ठाः पूज्याः। एते धर्माश्रमेषु श्रेष्ठाः, दैवपितृकर्मसु उत्तमाः; एतेषां पूजया ब्रह्मा विष्णु महेश्वरः पूज्यन्ते। यः एतान् पितृभिः सह पूजयति, स शुद्धतमं पुण्यतमं च लोकं प्राप्नोति।