वायुपुराणम्

एतेषु राक्षसेषु विघ्नस्य शिरो नासीत्, नाकस्य शरीरं नासीत्, सद्रमस्य केवलं एकं हस्तं, विधमस्य तु एकं पादमिति स्मर्यते। सद्रमस्य पत्नी तामसी नाम पूतना अभवत्, विधमस्य पत्नी रेवती। तयोः पुत्राः सहस्रशः अभवन्। नाकस्य पत्नी शकुनी, विघ्नस्य तु अयोमुखी अभूताम्। ते राक्षसाः महाशिरसः सन्ध्यासमेयकाले विचरन्ति स्म। रेवत्या पूतनायाश्च पुत्राः नैरृताः इति प्रसिद्धाः। सर्वे ते राक्षसाः ग्रहाः इति कथ्यन्ते, विशेषतः बालानां मध्ये। स्कन्दः तेषां स्वामी, ब्रह्मणा अधिकारितः। बृहस्पतेः भगिन्यः, सा महाप्रतिष्ठिता ब्रह्मचारिणी च योगे दक्षता, सर्वं जगत् अनासक्ता विचरन्ति स्म। सा प्रभासस्य, वसुना सप्तमस्य, पत्नी अभवत्। तयोः पुत्रः विश्वकर्मा, देवशिल्पी प्रजापतिः। धर्मपुत्रः त्वष्टा, बुद्धिमान् तेजस्वी च, सहस्रकौशलविधाता, देवतानां वास्तुकारः इति स्मर्यते। सः सर्वाणि विमानानि देवतानां कृणोति, मानवाः अपि तस्य कौशलात् जीवन्ति। त्वष्टुः पत्नी प्रह्लादी, वीरोचना नाम, या वीरोचनस्य भगिनी च त्रिशिरसः माता अभवत्। विश्वकर्मा महात्मा, देवतानां आचार्यः, तस्य पुत्रः विश्वकर्ममय इति नाम्ना प्रसिद्धः। या सुरेणु इति ख्यातिः, त्वष्टुः कन्या, सा सवितुः पत्नी अभवत्, अनन्तरं संज्ञा इति विख्याता। सा तपसा विवस्वतः ज्येष्ठं पुत्रं मनुम् अदधात्, पुनः यम-यमुनयोः द्वौ अपि अपत्ये अभवन्। सा देवी, अश्व्याकारं रूपं गृहीत्वा, कुरुभूमिं गता; तत्र अश्वरूपिणः सवितुः नासिकाभ्यां तौ अपत्ये जातौ इति स्मर्येते। सा देवी दिवि अश्विनौ, नासत्यदसरौ, मार्त्तण्डस्य पुत्रौ, प्रसूता। ऋषयः पृष्टवन्तः—कस्मात् विवस्वान् मार्त्तण्ड इति बुधैः कथ्यते? किं निमित्तं सा अश्व्याकारिणी नासिकाभ्यां प्रसूता? वयं तत्त्वं ज्ञातुम् इच्छामः। इति पृष्टे, सूतः उवाच—दीर्घकालनिषेचितं अण्डं त्वष्ट्रा द्विधा कृतम्। भ्रष्टशिशुं दृष्ट्वा कश्यपः भयात् शोकाकुलः अभवत्। द्विधा कृतं अण्डं दृष्ट्वा सः त्वष्टारं प्राह—"नैतदण्डं, त्वं मार्त्तण्डः असि, हे निष्पाप।" स्नेहान्माता उवाच—"अण्डे न मृतः अयम्" इति। तद्वाक्यश्रवणात् तस्य नाम मार्त्तण्डः इति प्रसिद्धम्। यतः पिता उवाच—"त्वं मार्त्तण्डः" इति, अण्डद्विधाकरणे, तस्मात् विवस्वान् मार्त्तण्ड इति प्राचीनविद्भिः कथ्यते। अथ मार्त्तण्डस्य विवस्वतः अपत्यवृत्तान्तं वक्ष्यामि। पूर्वं तु तस्य पत्नी संज्ञायाः त्रयः अपत्ये जातानि। मनुः, सावर्र्णिः कनीयान्, अश्विनौ च संज्ञायाः, शनैश्चरः अपि—एते सप्त जना मार्त्तण्डस्य पुत्राः इति स्मर्यन्ते। विवस्वान्, यः कश्यपदाक्षायण्योः अपत्यं, तस्य पत्नी त्वष्टुः कन्या, सा सुरेणु अथवा संज्ञा इति विख्याता। सा श्रीमान् मार्त्तण्डस्य पत्नी, परमतेजस्विनः, रूपयौवनसम्पन्ना अपि, पत्युः रूपेण न तुष्टा अभवत्। आदित्यस्य, मार्त्तण्डस्य, रूपं तेजसा नातिशोभनम्, तेन वंशेषु सः न तुष्टः। स्नेहान्माता पुनः उवाच—"अण्डे न मृतः अयम्"—कश्यपः अज्ञानात् स्नेहान्मार्त्तण्ड इति तं नामाकरोत्। विवस्वतः तेजः सदा अतीवात्यधिकम् आसीत्, येन कश्यपसुतः त्रीन् लोकान् तापयामास। रविः संज्ञायाम् त्रयः अपत्ये अजनयत्—द्वौ पुत्रौ महाबलौ, कन्यां कालिन्दीं च। मनुः ज्येष्ठः विवस्वतः, प्रजापतिः श्राद्धदेवताः, ततो यम-यम्यौ द्वौ अपि जातौ। शान्तरूपं दृष्ट्वा विवस्वान् मूर्च्छितः अभवत्; स्वपत्नीं न सहमाना, सावरणा नाम पुनः निर्मिता। सा स्त्री, पृथिव्यां जाता, छायारूपिणी, अञ्जलिं कृत्वा, भक्त्या संज्ञाम् अपृच्छत्—"किं करवानि?" संज्ञा प्रत्युवाच—"त्वदीयेन अनुमतेन पितुः गृहं यास्यामि।" "त्वं मम स्थाने, निर्भया, अस्मिन्नेव गृहे तिष्ठ; एते द्वौ पुत्रौ कन्यां च शुभवर्णां तुभ्यं समर्पयामि।" "एतत् मम पत्युः न कदापि प्रकाशनीयम्" इति उक्तवती। पृथिव्यां जाता स्त्री प्रत्युवाच—"हे देवि, आकाशग्रहणेन न किञ्चित् सिद्ध्यति; तव वचने स्थितास्मि। गच्छ त्वं स्वगृहं।" इति। एवं संज्ञा तस्याः वचनेन तुष्टा, त्वष्टारं तपस्विनं पितरं प्रति लज्जमानया गतवती। पितरं दृष्ट्वा सः संज्ञां कोपात् प्राह—"गच्छ पत्युः समीपं, तेजस्विनं मा अवमन्यस्व" इति। पुनः पुनः पित्रा उपदिष्टा, सा तत्रैव सहस्रवर्षाणि स्थितवती। पुनः पुनः पत्युः समीपं गन्तुं आज्ञाप्यमाना, सा अश्व्याकारं धारयित्वा, स्वरूपं गुप्त्वा, उत्तरकुरुषु गच्छन्ती तृणानि भक्षयन्ती स्थितवती। द्वितीयायाः संज्ञायाः विवस्वान् द्वौ पुत्रौ ससर्ज, तौ अपि सूर्यतेजसा युक्तौ। तयोः एकः श्रुतश्रवाः धर्मज्ञः, अन्यः श्रुतकर्मा इति प्रसिद्धः।