वायुपुराणम्

मनुः स्मर्यन्ते नवराजपुत्राः—इक्ष्वाकुः, नहुषः, धृष्टः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, प्रांशुः, नाभागः, अरिष्टः, करूषः, च पृषध्रः। एतेषां मध्ये, पूर्वं ब्रह्मणा प्रेरितः स मनुः सृष्टिं कर्तुम् आरब्धवान्, किन्तु तस्य इच्छा निष्फला जाता। ततः पुत्रकामः प्रजापतिः परमं यज्ञं चकार; स च मनुः मित्रावरुणयोः भागे हविर्दत्तवान्। तत्र दिव्यवस्त्राभरणैः भूषिता, सुरशस्त्रसंयुता, इडा नाम देवी जाता इति श्रूयते। तदा दण्डधरः स मनुः ताम् उद्दिश्य उवाच—"त्वां अनुसरिष्यामि, भगवति।" सा च इडा प्रत्युवाच—"एष धर्मानुसारः वक्तव्यः, वदतां श्रेष्ठ; अहं मित्रावरुणयोः भागात् जाता, हे पुत्रकाम प्रजापते।" पुनः सा देवी उवाच—"तयोः समीपं गमिष्यामि, न नो धर्मो नश्येत्।" इति उक्त्वा सा पुनः तयोः समीपं गतवती। तत्र सा महाभागा कृताञ्जलिः उवाच—"हे देवौ, भवद्भ्यां जातास्मि, किं कर्तव्यम्?" सा च मनुना स्वयमेव उक्ता—"माम् अनुयाहि" इति। तस्याः धर्मिष्ठायाः वचः श्रुत्वा तौ मित्रावरुणौ ताम् इडां रक्षितुम् उपचक्रमाते। तौ देवौ उचतु—"त्वया एषा विनयशीलता, दमश्च धर्मज्ञे, सत्यं च, स्वभक्तिश्च, शोभने, महाभागे, अस्माकं कन्येति ख्यातिः प्राप्यते।" "सुध्युम्न इति ख्यातिं लप्स्यते सः, त्रिषु लोकेषु पूजितः, सर्वेषां प्रियः, धर्मशीलः, मनोर्वंशवर्धनः।" स सुध्युम्नः, मनोः पुत्रः, स्त्रीरूपं प्राप्तवान्; सा देवी वरं प्राप्य पितरं प्रत्युपागच्छत्। सा बुधेन सह संगम्य, तेन आमन्त्रिता, सोमपुत्रात् बुधात् पुत्रं जनयामास—पुरूरवसम् ऐलवंशसम्भवम्। बुधात् सुध्युम्नं जनयित्वा, सा पुनः प्रत्यागच्छत्; सुध्युम्नस्य त्रीन् पुत्रान् धर्मिष्ठान् अभवन्—उत्कलः, गया, विनटाश्वश्च। उत्कलस्य उत्कलदेशः, विनटाश्वस्य पश्चिमदेशः, गयस्य गया नगरी अभूत्। एवं सति, मनौ प्रतिष्ठिते, सूर्यः प्रजाः सृष्ट्वा, पृथिवीं दश दिशः अकुरुत। इक्ष्वाकुः एव दश पुत्रान् प्राप; सुध्युम्नः स्त्रीत्वात् तं भागं न प्राप। वसिष्ठस्य आदेशेन, महान् धर्मात्मा सुध्युम्नः प्रतिष्‍ठानां नगरीम् अधिष्ठापयत्। सः महात्मा राज्यं पुरूरवसे दत्त्वा, मनोः वंशधरान् महाभागान्, उभयलिङ्गचिह्नं दृष्ट्वा, सुध्युम्नः पुनः स्त्री जातः। एतत् श्रुत्वा, मुनयः पप्रच्छुः—"कथं मनोः पुत्रः सुध्युम्नः स्त्रीरूपं प्राप?" सूतः उवाच—"सा देवी, प्रियस्य प्रियायै, इदं वचनम् उक्तवती—'मम आश्रमे योऽपि नरः प्रविशेत्, स नूनं रम्यः सुरांगनासमः स्त्री भविष्यति।' तत्र सर्वे भूतानि, प्रेतपिशाचाः, पशवः, रुद्रैः सहिताः, स्त्रीत्वं प्राप्ताः, सुरांगनाभिः सह क्रीडितवन्तः।" "राजा उमागृहं मृगयायां प्रविश्य, प्रेतपिशाचैः, भूतैः, रुद्रैश्च सह, स्त्रीरूपं प्राप। तस्मात् सः सुध्युम्नः पुनः स्त्री जातः; महादेवस्य प्रसादेन सः पुनः पुंस्त्वं प्राप्तवान्।" सूतः पुनरुवाच—"अधुना मनोः पुत्राणां वंशं विस्तारतः शृणु। पृषध्रः, गुरोः गवां हननं कृत्वा, मांसं च भुक्तवान्। स च्यवनमहर्षेः शापात् शूद्रत्वं प्राप। करूषः करूषपुत्रः क्षत्रियः, रणे प्रचण्डः। सः सहस्रक्षत्रियकुलमध्ये कीर्तिम् आप।" "नाभागस्य पुत्रः बलान्दनः, बलान्दनस्य पुत्रः महाबलः प्रांशुः। प्रांशोः एकः एव पुत्रः—प्रजानिः। प्रजानेश्च पुत्रः वीर्यवान् खानित्रः, तस्य पुत्रः प्रसिद्धः क्षुपः। क्षुपस्य विंशतितमः पुत्रः प्रतिमा, प्रतिमस्य पुत्रः धर्मात्मा विविंशुः। विविंशोः पुत्रः धर्मज्ञः, महाबलश्च खानिनेत्रः; तस्य पुत्रः करन्धमः, त्रेतायुगादौ जातः।" "करन्धमस्य पुत्रः शक्तिमान् आविक्षिः, सः पितरं गुणैः अतिक्रान्तवान्। तस्य पुत्रः मरुत्तः, धर्मात्मा, सम्राट्समः; सः संवर्त्तेन स्वबन्धुभिः सह स्वर्गं नीतः।" "संवर्त्तस्य बृहस्पतेः च महान् विवादः अभवत्; यज्ञस्य समृद्धिं दृष्ट्वा बृहस्पतिः क्रुद्धः अभवत्। यदा संवर्त्तः यज्ञं नीतवान्, बृहस्पतिः अतिवेगं रोषं प्राप; सः देवैः शमितः, यतः सः लोकविनाशकः आसीत्।" "सः सम्राट् मरुत्तस्य पुत्रः नरिष्यन्तः; नरिष्यन्तस्य पुत्रः राजा दण्डधरः, यः दम इति अपि ख्यातः। तस्य पुत्रः वीर्यवान् राजा राष्ट्रवर्धनः, तस्य पुत्रः सुधृतिः, सुधृत्याः पुत्रः नरः। तस्य एकः एव पुत्रः—बन्धुमान्, केवलस्य पुत्रः; बन्धुमतः पुत्रः धर्मात्मा शीघ्रगामी राजा।" "वेगवतः पुत्रः बुधः, बुधस्य पुत्रः तृणबिन्दुः; त्रेतायुगस्य आरम्भे, तृतीययुगे, सः राजा अभवत्।