वायुपुराणम्

शृणुत धर्मज्ञाः, संगीते महद् रहस्यं संप्रवक्ष्यामि यथोक्तं शास्त्रे। सप्त स्वराः त्रयो ग्रामाः एकविंशतिः मूर्च्छनाः एकपञ्चाशत् तालाश्च इति संगीतानां तन्त्रं प्रतिष्ठितम्। तत्र स्वराः — षड्जः, ऋषभः, गांधारः, मध्यमः, पंचमः, धैवतः, निषादः — एते एव ज्ञेयाः। मध्यमग्रामे सौवीरी हरिणास्या च, चतुर्थी शुद्धा मध्यमा, या कालेन बलसम्पन्ना, प्रवर्तते। मध्यमग्रामस्य मूर्च्छनाः शार्ङ्गी, पावनी, दृष्टाका इति क्रमशः प्रसिद्धाः; अधुना शृणु षड्जग्रामस्य मूर्च्छनाः। उत्तरमन्द्रा, रजनी, उत्तरायता, शुद्धषड्जा, सप्तमी च — एताः ज्ञेयाः। अन्याः गांधारग्रामस्य मूर्च्छनाः अपि शृणु। आद्यं आग्निष्टोमिकं, द्वितीयं वाजपेयिकं, तृतीयं पौण्ड्रकं, चतुर्थं अश्वमेधिकं, पञ्चमं राजसूय, षष्ठं चक्रसुवर्णकं। सप्तमं गोसव, अष्टमं महावृष्टिकं, नवमं ब्रह्मदानं, ततः प्राजापत्यं। नागपक्षाश्रय, गोतर, हयक्रान्त, मृगक्रान्त, विष्णुक्रान्त — एते अपि ज्ञेयाः। सूर्यक्रान्त, वरेण्य, मदान्धकपोतगीतं, सावित्र, अर्धसावित्र, मद्रमा सर्वदिक् च। सुवर्ण, सुतन्द्र, विष्णु, वैष्णुवर, सागर, विजय — एते सर्वे लोकानां मनोहराः। हंस, ज्येष्ठ, तुम्बुरुप्रिय, मधात्र्य, गन्धर्वसंयुक्ता च। अलम्बुषाप्रिय, नारदप्रिय, भीमसेनकथिता नागप्रिय च। करोपनीत, विनता, श्रीराख्य, भृगुप्रिय — इत्येते विंशति मध्यमग्रामस्य, चतुर्दश षड्जग्रामस्य। तथैव पञ्चदश गांधारग्रामवासिनां प्रियाः; गांधारी सौवीरसमेता ब्रह्मणा स्तूयते। उत्तरतनु स्वरस्य ब्रह्मा देवता; हरिदेशे जातः, हरिमुखात् उत्पन्नः; हरिमुखसम्भूतस्य मोडः, इन्द्रः तत्र अधिपः। मरुद्भिः शब्दक्षेत्रे प्रसारितः, तेन स युगे प्रसूतः, मरुत् तत्र देवता। मनुदेशे जातस्य मोडः शुद्धमध्यमः; तत्र शुद्धमध्यमस्वरः, गन्धर्वः देवता। स मृगैः सह सञ्चरन् सिद्धानां मार्गदर्शनं करोति; अतः स मार्गी इति कथ्यते, मृगेन्द्रः तत्र देवता। स आश्रमैः सह सम्बद्धः, बहवः पौरवाः रवा च; स मोडः संयोगः, रात्रिः च धूलिना सह। तालः उत्तममन्द्रः, षड् देवतासहितः; अतः प्रथमः उत्तरतालः दीर्घः इति प्रसिद्धः; एवं उत्तममन्द्रः, ध्रुवा तत्र देवता। अपानात् उत्तरतनुत्वात् धैवतस्य च, स मोडः एवं; पितरः श्राद्धकर्मणां देवताः। शुद्धषड्जस्वरस्य प्रतिष्ठया महर्षयः अग्निं पूजयन्ति; अतः शुद्धषड्ज इति विद्धि। यो धर्ममोडं कृत्वा पञ्चमस्वरं भवति; यक्षिका मोडः यक्षाणां इति कथ्यते। नागदृष्टिः विषम्; गीतानि तत्र न प्रवर्तन्ते; ब्रह्मणा एते अपहृताः, नागाः तत्र देवताः; सर्पाणां मोडः, वरुणः तत्र देवता। पक्षिणां तुलनया किन्नराः प्राप्नुवन्ति; अतः परममोदः, पक्षिराजः तत्र देवता। गांधारमेलनिनादेन पृथिवीं अर्थेन धारयति; अतः शुद्धगांधारी, गन्धर्वः तत्र अधिपः। गांधारानन्तरं स मोडः कृतः; अतः उत्तरगांधारी, वसवः तत्र देवताः। एष महान् तत्त्वं, पितामहेन प्रतिष्ठितम्; अतः षड्जमोडः अग्निदेवतासंयुक्तः स्मृतः। एष दिव्यः दीर्घः, अतः षष्ठमोदः मन्दः; गुणक्षये नाम्नि, पञ्चमः तत्र धैवतः। एवं सप्त स्वराः पूर्णाः, मोडाः च वर्णिताः; षड् सामान्याः न सन्ति, षड् अपि गौणाः। एवं पूर्वाचार्योपदिष्टं तत्त्वं विज्ञाय, अहं क्रमशः त्रिंशदलं श्रृङ्गारं वक्ष्यामि; शृणुत। श्रृङ्गाराः स्वस्वाक्षरकारणेन, पादसंयोगविन्यासेन, यथायोग्यं परिशील्य च वर्णनीयाः। श्रृङ्गारसंपत्तिः अर्थशब्दपदसंबन्धेन सिध्यति; गीतस्य शब्दाः आदौ वा अन्ते वा स्थाप्यन्ते। त्रयः स्थानानि ज्ञेयाः — उरः, कण्ठः, शिरः; एषु त्रिषु स्थानेषु उत्तमः उपायः आचर्यते। चत्वारि स्वभावाक्षराणि, चत्वारि प्रकारविश्लेषणानि; अष्टौ भेदाः, देवैः षोडशधा विज्ञायन्ते। पदविज्ञैः स्थिराक्षरं, चलं, तृतीयं निपातितं, चतुर्थं आरोहितं इति ज्ञायते। एषु एकं चलस्थिरं, द्वयं चलाचलयुक्तं; आरोहितेषु निपातितमपि सूचितम्। आरोहणेन आरोहिताक्षरं विज्ञायते; अधुना एतेषां अक्षराणां श्रृङ्गारान् शृणु। चत्वारः श्रृङ्गाराः — स्थापना, क्रमगमनं, भ्रमः, अभ्रमश्च; एषां लक्षणानि वक्ष्यामि। एवं संगीते सप्तस्वरमण्डलं, ग्राममूर्च्छनातालसंस्थानं, तेषां देवतानिर्णयश्च, श्रृङ्गारलक्षणं च, यथोक्तं शास्त्रे सम्यग् प्रतिपादितम्।