वायुपुराणम्

सुवर्णः, सुतन्द्रः, विष्णुश्च वैष्णुवरश्च, सागरः विजयश्च—एते सर्वे सर्वभूतमनःप्रह्लादकारिणः सन्ति। हंसः, ज्येष्ठः, तुंबुरोः प्रियश्च, रम्यः मधात्र्यः, गन्धर्वैः सहितश्च—एतानपि कीर्तनीयः। अलम्बुषायाः प्रियः, नारदस्य च प्रीतिकरः, भीमसेनकथितः नागानां प्रियः—एते अपि तत्र सन्ति। करोपनीतः, विनता, श्रीराख्यः, भृगुप्रियश्च—एते च विंशतिः मध्य्यमग्रामस्य, चतुर्दश शड्जग्रामस्य सन्ति। तथा पञ्चदश गान्धारग्रामनिवासिनः इच्छन्ति; गान्धारी सौवीरयुतश्च ब्रह्मणा स्तूयते। उत्तरस्वरस्य ब्रह्मैव देवता; हरिदेशे जातः, हरिमुखात् उत्पादितः; हरिमुखस्यैव तानः, इन्द्रः तत्र अधिपः। मरुद्भिः शब्दक्षेत्रे प्रसारितः, स युगानुसारं प्रवर्तते, मरुत् देवता। मनोर्देशे जातः, शुद्धमध्य्यमतानः; अत्र शुद्धमध्य्यमस्वरः, गन्धर्वो देवता। मृगैः सह सञ्चरन्, सिद्धानां मार्गदर्शकः; अतः स मार्गीति प्रसिद्धः, मृगेन्द्रः तत्र देवता। आश्रमैः सह सम्बद्धः, बहवः पौरवाः रवा च; एष तानः संयोगरूपः, रात्रिरपि रजसा सह अस्ति। तालः उत्तममन्द्र इति विख्यातः, षड्देवतासहितः; अतः प्रथम उत्तरतालः विस्तृतः, अत्र उत्तममन्द्रः, ध्रुवो देवता। अपानात् उत्तरत्वात् च धैवतस्य, एष तानः; पितरः श्राद्धकर्मणां देवताः। शुद्धशड्जस्वरस्थापनात्, महर्षयः अग्निं पूजयन्ति; अतः एषः शुद्धशड्ज इति विद्यात्। यः पुण्यतानं कृत्वा पञ्चमस्वरं भवति, स यक्षिकतानः इति प्रसिद्धः, यक्षाः देवताः। नागदृष्टिः विषरूपा; गीतानि ताने न गच्छन्ति; ब्रह्मणा अपहृतानि, नागाः देवताः; एष नागतानः, वरुणः तत्र देवता। पक्षिसाम्येन किन्नराः प्राप्नुवन्ति; अतः श्रेष्ठतानः, पक्षिराजः देवता। गान्धारस्वरनादेन, पृथिवीं अर्थतः धारयति; अतः शुद्धगान्धारी, गन्धर्वः अधिपः। गान्धारानन्तरं गतः, एष तानः उत्पाद्यते; अतः उत्तरगान्धारी, वसवः देवताः। एष महान् भूतः, पितामहेन स्थापितः; अतः एष शड्जतानः अग्निदेवतातया स्मृतः। एष दिव्यः विस्तीर्णश्च, तानः मन्दषष्ठः; गुणनिवृत्तनामाः, पञ्चमः अत्र धैवतः। एवं सप्तस्वराः पूर्णाः, तानाः च वर्णिताः; षड् अप्रसिद्धाः, षड् अधीनाः। पूर्वाचार्योपदिष्टं तत्त्वं ज्ञात्वा, अहं क्रमशः वक्ष्यामि; त्रिंशदलं अलंकारं, शृणुत यथावद् प्रवक्ष्यामि। अलंकाराः स्वस्वाक्षरकारणैः, पादसंयोगविन्यासैः, यत्नेन च वर्णनीयाः। अर्थशब्दवाक्यसंबन्धेन अलंकारसिद्धिः; गीतपदं आदौ वा अन्ते वा स्थाप्यते। त्रयः स्थानानि—उरः, कण्ठः, शिरश्च—इति ज्ञेयम्; तेषु त्रिषु स्थानेषु, श्रेष्ठः विधिः आचर्यते। चत्वारि स्वाभाविकानि अक्षराणि, चत्वारः प्रकाराः विचारे; अष्टौ भेदाः, देवैः षोडशधा ज्ञाताः। अक्षरविशारदैः स्थिरं, चलं, नीचं तृतीयं, ऊर्ध्वं चतुर्थं ज्ञायते। तत्र एकं चलं च स्थिरं च, चलाचलरूपं; ऊर्ध्वाक्षरेषु अपि नीचं सूचितम्। ऊर्ध्वेण, ऊर्ध्वाक्षरं पण्डितैः ज्ञायते; तेषां अक्षराणां अलंकारान् शृणु। चत्वारः अलंकाराः—स्थापनम्, अनुक्रमगमनम्, भ्रमः, अभ्रमश्च; तेषां लक्षणानि वक्ष्यामि। विष्वर, उष्ट्र, कला—एते परस्थानगामिनः; चक्रे द्वौ अनुक्रमे, प्रमाणेन निश्चितौ। कुमारः अपरः ज्ञेयः, यः दीर्घः दूरं गच्छति; अपाङ्गः सः, कलातः अधिकः। श्येनः परस्थानवर्ती, कलामात्रे स्थितः; तस्मिन्स्वरे वृद्धिः, पूर्वात् भिन्ना। श्येनः नीचः, श्रेष्ठः इति कथ्यते; कलासमूहप्रमाणेन बिन्दुः इति ज्ञातः। बिन्दुः एककला कार्या, अक्षरान्ते स्थितः; प्रतिलोमस्वरोऽपि सम्भवति, न तु कठिनेन। श्रेष्ठः स्वरः सः, यः शड्जात् परे स्थितः; उच्चापचयः कार्यः, काकस्य उच्चस्वरवत्। द्वौ सन्तारौ चलनीयौ, तेषां कारणं च; उच्चापचये अपि, सममेव सिञ्चनीयौ। द्वादशकलास्थानं परे, प्रेङ्खोलितः अलंकारः, स्वरसंपन्नः। स्वरपरिवर्तनात्, पुष्कलः वर्ण्यते; कला पादयोः अन्येषां च मध्ये स्थाप्यते। द्वाभ्यां कलाभ्यां यत् ह्रासितम्, तत् ह्रासितं इति; उच्चारिते, विष्वरस्वरं, अष्टमं च प्राप्नोति। एवं, संगीतशास्त्रस्य तानाः, अलंकाराः, स्वराः, स्थानानि च, ऋषिभिः यथाक्रमं निरूपितानि; तेषां देवताः, स्वरूपाणि, स्थानानि च, श्रद्धया ज्ञातव्यानि।