वायुपुराणम्

शृणु, धर्मज्ञ, संगीतशास्त्रस्य गूढार्थानां कथाम्। उत्तममन्द्रः तालः षड्भिः देवताभिः ज्ञायते, तेन प्रथमः उत्तरतालः विस्तारितः इति प्रसिद्धः। अत्र उत्तममन्द्रः स्थितः, तस्य देवता ध्रुवः। अपानात् उत्तरत्वेन च धैवतस्य कारणात्, एषा स्वरमण्डली तथा व्यवस्थितः; पितरः तत्र कर्मणां देवताः। शुद्धषड्जस्वरस्य स्थापनात्, महर्षयः अग्निं पूजयन्ति; अतः शुद्धषड्जः इति ज्ञेयः। यः पुण्यस्वरमण्डलीं निर्माय पञ्चमं स्वरं प्राप्नोति, तस्य स्वरमण्डली यक्षिका नाम्ना प्रसिद्धा, यक्षाः तत्र देवताः। नागानां दृष्टिः विषरूपा, गीतानि तत्र स्वरमण्डलीं न गच्छन्ति; एतानि ब्रह्मणा अपहृतानि, नागा देवताः, एषा नागस्वरमण्डली, वरुणः तत्र देवता। पक्षिभिः उपमाय किंनराः उत्तमं स्वरमण्डलीं प्राप्नुवन्ति; अतः पक्षिराजः देवता। गान्धारस्वरस्य शब्देन पृथिवी अर्थे धृता; अतः शुद्धगान्धारी, गन्धर्वः देवता। गान्धारानन्तरं यः स्वरमण्डली निर्मिता, सा उत्तरगान्धारी, वसवः तत्र देवताः। एषा महत्त्वं तत्वं, पितामहेन स्थापितम्; अतः शड्जस्वरमण्डली अग्निदेवता स्मृता। एषा दिव्या विस्तीर्णा, अतः स्वरमण्डली शनैः षष्ठी; गुणनिष्क्रान्ताः नाम्ना, पञ्चमः तत्र धैवतः। एवं सप्तस्वराः पूर्णाः, स्वरमण्डलीः वर्णिताः; षट् सामान्याः न, षट् अधीनाः। पूर्वाचार्याणां सिद्धान्तं ज्ञात्वा, अत्र क्रमशः त्रिंशत् अलंकारान् वक्ष्यामि, शृणु। अलंकाराः स्वस्वाक्षरकारणानुसारं, पदपादसंयोगेन, विचक्षणेन च वर्णनीयाः। अर्थशब्दपदसंबन्धेन अलंकारस्य सिद्धिः कथिता; गीतस्य शब्दाः आरम्भे वा, अन्ते वा स्थाप्यन्ते। त्रयः स्थानानि ज्ञेयानि – उरः, कण्ठः, शिरः; तेषु त्रिषु स्थानेषु, श्रेष्ठः विधिः आचर्यते। चत्वारः स्वाभाविकाः अक्षराः, चत्वारः प्रकाराः विश्लेषणस्य; अष्टौ भेदाः, देवाः तान् षोडशविधान् जानन्ति। अक्षरविशारदाः स्थिरं अक्षरं, चलं च, तृतीयं अवरोहणम्, चतुर्थं आरोहणं च जानन्ति। तत्र एकः चलः स्थिरः च, उभयात्मकः; आरोहणेषु अपि अवरोहणं सूचितम्। आरोहणेन विशारदाः आरोहणं अक्षरं जानन्ति; इदानीं तेषां अक्षराणां अलंकारान् शृणु। चत्वारः अलंकाराः – स्थापना, क्रमगमनम्, दोषः, अदोषः; तेषां लक्षणानि वक्ष्यामि। विस्वरः, उष्ट्रः, कला – एते यः अग्रम् गच्छन्ति; चक्रे द्वौ क्रमशः, मात्रया निश्चितौ। कुमारः अन्यः ज्ञेयः, यः विस्तारयति, दूरं गच्छति; अपाङ्गः कला अतिरिक्तः। श्येनः अत्र अग्रम् उत्पद्यते, कला मात्रया स्थितः; तत्र तस्मिन नोटे वृद्धिः, पूर्वात् भिन्ना। श्येनः अवरोहणः, श्रेष्ठः कथितः; कला गणेन तस्य बिन्दुः इति ज्ञायते। बिन्दुः एककला रूपेण, अक्षरान्ते स्थाप्यः; विपरीतः नोटः अपि भवति, कठिनता विना। श्रेष्ठः नोटः, शड्जात् अग्रम्; उच्चनम्, अवरोहणम्, काकस्य उच्चनोटे यथा कार्यम्। द्वौ सन्तारौ चलनीयौ, कारणं अपि; उच्चनम् अवरोहणम् च, तत्र सम्यक् समारोप्यन्ते। द्वादशकलास्थानं अग्रम्; प्रेङ्खोलितः अलंकारः तत्र स्वरयुक्तः। स्वरपरिवर्तनात् पुष्कलः वर्ण्यः; कला मध्ये पादयोः अन्येषां च स्थाप्यते। यः द्वाभ्याम् कलाभ्यः क्षीणः, सः लघु नाम; उच्चारणे सः विस्वरनोटे, अष्टमे च, आरोहति। यदि अधः, यदि उच्चः, यदि गम्भीरः, एककलाभ्यः रहितः, सर्वे अन्ते एकनोटः इति गण्यन्ते। चत्वारः विभागः 'मक्षिप्रच्छेदन' नाम्ना, अलंकारसमूहः त्रिंशत् संख्यायाः, स्थानमात्रानुसारं वर्णिताः। निर्माणम्, मात्रम्, परिवर्तनम्, लक्षणम् – एते चत्वारः प्रयोजनाः अलंकारस्य ज्ञेयाः। यथा आत्मनि कुप्रयुक्तः अलंकारः निन्द्यः, तथा अक्षरस्य स्वरूपविरुद्धः अलंकारः अयुक्तः। यथा स्त्रीभूषणम् विविधसंयोगे कुप्रयुक्तं निन्द्यं, तथा अक्षरस्य कुप्रयुक्तः अलंकारः निन्द्यः। यथा कर्णकुण्डलम् पादे न दृश्यते, हारः कटीस्थले न, तथा कुप्रयुक्तः अलंकारः निन्दनीयः। अलंकारस्य निर्माणे अपि, यथोचितं रूपं प्रदर्शनीयम्, नियतमार्गानुसारं योजनीयम्। अधुनैव तत्त्वतः, व्याख्या, यथायोग्यं प्रयोगं, गायकारणाम् आचरणं, केवलं श्रुत्यनुप्रवृत्तं न, वक्ष्यामि। विपर्ययः अत्र त्र्यशीतिः संख्यायाः कथितः; आरम्भे शड्जसमूहः अपि, यदि अनुपस्थितः, मध्यनोटः अथवा मन्दनोटः भवति। शड्जमध्यमयोः द्वयोः स्वरपद्धत्योः, विपर्ययः तथैव; उच्चनीचस्थानमात्रा शड्जायाविकयोः ज्ञेया। एवं संगीतशास्त्रस्य स्वरमण्डली, देवताः, अलंकाराः, प्रयोगः च, पूर्वाचार्यैः निर्दिष्टः, तव श्रवणाय उपस्थापितः।