वायुपुराणम्

यदा स्वरस्य तादृशं स्थानं नीचं वा उच्चं वा गम्भीरं वा, यत्र किञ्चिदपि विरामं नास्ति, तदा सर्वमपि अन्ते तेनैव स्वररूपेण गृहीतं भवति। चतुर्धा विभागसमूहः ‘मक्षिप्रच्छेदन’ इति विख्यातः, तस्य लक्षणानि त्रिंशद्विधानि, यथास्थानप्रयोगं कालपरिमाणं चानुसृत्य वर्णितानि। तत्र अलङ्कारस्य चतस्रः प्रवृत्तयः—निर्माणं, परिमाणं, विकारः, चिह्नं—इत्येताः बोधनीयाः। यथा स्वाङ्गे भूषणं यथास्थाने न स्थाप्यते चेत् निन्दितं भवति, तथा वर्णस्य स्वभावविरुद्धं अलङ्करणं न युक्तं, तदपि निन्द्यं स्यात्। यथा स्त्रीणां भूषणानि विविधरूपेण संयोज्यान्यपि यथास्थानं न स्थाप्यन्ते चेत् तानि निन्द्यन्ते, एवं वर्णस्यापि अलङ्करणं यत्राप्ययुक्तं स्यात्, तत्रापि महती निन्दा दृश्यते। यथा कर्णाभरणं पादयोर्न दृश्यते, हारो न कट्यां दृश्यते, तथा वर्णस्यापि यत्र यत्र अलङ्करणं न यथास्थानं तत्र तदपि निन्द्यं भवति। अलङ्कारः क्रियमाणः सदा यथोचितं रूपं दर्शयेत्, स च नियमेन मार्गेण विधिना च योजनीयः। अहं तु सम्यग् लक्षणं यथार्थं च, यथाविधि प्रयोगं च, गायकैः क्रियमानं च, केवलं श्रुतिपरम्परान्नोत्पन्नं, वर्णयिष्यामि। तेषां विपरीताः संख्या त्र्यशीतिः कथ्यते; प्रारम्भेऽपि षड्जगणो यदि नास्ति तर्हि स मध्यं वा नीचं स्वरं भवति। षड्जमध्यमयोः स्वरयोरपि विपर्यासो भवति; षड्जाविकयोः उच्चनीचस्वरपरिमाणं ज्ञेयम्। सर्वस्वरेषु अलङ्कारस्य प्रयोगः युक्तः; बाह्यगीतस्यानुसरणेन पञ्चदश देवताः विज्ञायन्ते। गावस्वरेषु मध्यभाग एव विपर्यासः; गीतेषु तेषां भेदः पथि सौन्दर्यं स्थापयति। सम्बन्धं च सम्बन्धिस्वरं च मया वर्णितम्; विपर्यासः सप्तस्वरक्रमेण प्रवर्तते। गान्धारभागेन चत्वारः गम्भीरस्वराः गायन्ते; पञ्चमः तु मध्यमः, धैवतस्थाने निषादेन; षड्जेन च ऋषभेण, केवलं गभीरस्वरेषु, न तु मध्यस्थे। अश्वस्याष्टकस्य च नीचस्वरे द्वौ ज्ञेयौ; स्वाभाविके वैणवे च गान्धारभागः प्रयुज्यते। शब्दस्य त्रिरूपाणि, कौशिकस्य सप्त रूपाणि; सम्पूर्णगान्धारभागेन विपर्यासनियमः स्थाप्यते; एवं मध्यमभागस्य क्रमः मध्यमाय नियोज्यते। ये गीताः विशेषरूपेण वर्णिताः, तानि सप्तस्वरसम्पन्नानि भवन्ति, कौशिकस्यापि सप्त रूपाणि स्युः। एषा ‘अङ्गसंज्ञा’ इति कथ्यते; सममूल्ये द्वे प्रमाणे, द्वितीयस्थानात् नाभौ प्रमाणं न स्थाप्यते। उत्तरदिग्भागे स्वाभाविकवत् प्रमाणं लीयते; यत्र हन्तारः पिण्डे सन्ति, तत्र प्रमाणं नातिक्रामति। एकपादेन प्रमाणे, अपरः वीरणे नास्ति, तत्र सङ्ख्यायाः ह्रासः ‘गमन’ इति विख्यातः। द्वितीयपादविच्छेदः गृह्यते; पूर्वं अष्टमे तृतीये च, द्वितीयं चान्यविन्यस्ते। अर्धपादसमत्वेन, पञ्चमे पादभागेन, पादयुक्तं च मूलरूपे स्थाप्यते। चतुर्थे उत्तरदिग्भागे, मद्रवती मद्रकयोश्च, दक्षिणमद्रके चापि, निर्दिष्टं प्रमाणं प्रवर्तते। प्रयोगः प्रथमः, द्वितीयं तु बोध्यते; पादग्रहणं मत्तः, अत्र न कश्चिदतिक्रमः। प्रयोगैकता द्विधा, द्विजश्रेष्ठ, बहूनां संयोजनं ‘पताकाहरीण’ इति प्रसिद्धम्। त्रयाणां छन्दसां मध्ये यः छन्दः, स यथार्थः; अष्ट संयोजनानि ‘सौवीर’ तथा ‘मूर्छना’ इति कथ्यन्ते; यः कुशत्यात् श्रेष्ठः स सप्त शुद्धस्वरयुक्तः इति कथ्यते। एवं वर्ण्ये सङ्गीतशास्त्रे, सूतः कथयति—यदा रैवतः तस्मात् लोकार्थं प्रस्थितः, तदा सर्वे पुण्यजनाः राक्षसैः हताः, कुशस्थली च विनष्टा। ततो धर्मात्मनः तस्य महात्मनः शतभ्रातरस्सर्वे राक्षसैः बन्धनं प्राप्य, भयात् सर्वदिक् प्रधावन्त। ते क्षत्रियाः भयेन व्याकुलाः इह तत्र च व्यपेताः; तत्रैव तु महती वंशपरम्परा उत्पन्ना, द्विजश्रेष्ठ। ते सर्वदिक् ‘प्रयताः’ इति विख्याताः, धर्मिष्ठाः; धृष्टात् ‘धार्ष्टक’ क्षत्रियाः, युद्धे धैर्ययुक्ताः। तेषां सह अनुयायिभिः, त्रिसहस्राः ते महात्मनः क्षत्रियाः; नाभगस्य पुत्रः नाभाग इति प्रसिद्धः, स वीर्यवान्। नाभागस्य पुत्रः अम्बरीषः, तस्य पुत्रः विरूपः, विरूपस्य पुत्रः पृषदश्वः, तस्य पुत्रः रथीतरः। एते क्षत्रियजाः, किन्तु अङ्गिरसां वंशजाः अपि स्मृताः; रथीतराणां श्रेष्ठाः ब्राह्मणाः क्षत्रियवंशसम्भूताः। मनोर्य ज्येष्ठात् क्षुवतः इक्ष्वाकुः जातः; तस्य शतपुत्राः, इक्ष्वाकुः अतिसौजन्यशीलः आसीत्। तेषां ज्येष्ठः विकुक्षिः, ततो नेमिः, दण्डः—एते त्रयः; तस्य पुत्राः शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत्। उत्तरापथस्य रक्षणकर्तारः राजानः अष्टचत्वारिंशत् दक्षिणदिग्भागे अपि। दक्षिणस्य रक्षणकर्तारः विंशतिः श्रेष्ठाः, तेषां इक्ष्वाकुः विकुक्षिं ‘अष्टक’ श्राद्धाय नियुक्तवान्। राजा उवाच—“श्राद्धार्थं मांसं आनय, पशून् हन्तुम्, महाबाहो! अद्य अष्टकाय श्राद्धं कर्तव्यम्, न संशयः।” स तेन प्राज्ञेन नियोज्य, मृगयां गतः, सहस्रशो मृगान् हत्वा, विकुक्षिः श्रान्तः, तत्र शशकं खादितवान्। स मांसं च सेनया सह गृहं प्रत्यागतः, स च वसिष्ठं मांसस्य अभिषेकाय प्रेरितवान्।