वायुपुराणम्

ऋषिः भृगुवंशसम्भूतः ऋचीकः, तपस्याम् अनुष्ठितः, स्वपत्नीं सत्यमतीं इत्युक्त्वा वनं प्रविष्टः, तत्र सदा तपस्यां निरतः आसीत्। तस्मिन्नेव काले, गाधिः स्वया भार्यया सह, तीर्थयात्रायाः निमित्तेन, स्वकन्यां द्रष्टुं ऋचीकस्य आश्रमं आगच्छत्। सत्यमती, पतिसंनिष्ठा, ऋषिणा युक्तं द्वे भागे समर्पिते, हर्षपूर्णा, एकाग्रचित्ता, तौ भागौ मातरं निवेदयामास। तस्याः माता, दैवयोगेन, स्वस्य भागं कन्यायै ददौ; सत्यमती अपि, अज्ञानात्, स्वस्य भागं स्वयमेव उपयोजयामास। ततः सत्यमती गर्भं धारयामास, शुभं किंतु क्षत्रियविनाशाय कल्पितम्, दीप्तरूपं, उग्रदर्शनं। ऋचीकः, योगबलात् तद्विज्ञाय, तां पत्नीं सुन्दरीं संबोधयामास – “सुमध्यमे, तव मातुः सफलता भविष्यति, भागविनिमयात्; तव पुत्रः कर्मणा उग्रः, अत्यन्तं क्रूरः भविष्यति। तव माता तपस्यायुक्तं पुत्रं जनिष्यति, सर्वं ब्रह्म तपसा तस्मै अर्पितम्।” इति पतिसंवादं श्रुत्वा सत्यमती, तेजस्विनी, तं प्रशमयितुं यत्नं अकरोत् – “मम पुत्रः एवं न भवतु; अन्यः ब्राह्मणेषु पतितः भवतु।” ऋषिः प्रत्यवदत् – “सुमध्यमे, न अहं न त्वं तदिच्छामः; तव पुत्रः उग्रकर्मा भविष्यति, पितृमातृदोषात्।” पुनः सत्यमती, ऋषिणा उक्ता, अब्रवीत् – “मुने, त्वं इच्छया लोकान् सृजितुम् शक्तः; तर्हि पुत्रं किम् न सृजसि?” “स्वामिन्, मम पुत्रः शान्तः, धर्मिष्ठः भवतु; यदि इच्छसि, तादृशः पुत्रः मम भवतु।” ऋचीकः प्रत्यवदत् – “द्विजश्रेष्ठे, अन्यथा मम न शक्यते; तदा तस्या तपोबलात् तस्याः अभिलषितं वरं ददौ।” “मम पुत्रपौत्रयोः भेदं न करोमि, सुमध्यमे; यथा त्वया उक्तं, तथा भविष्यति।” एवं सत्यमती, भृगुवंशसम्भूतं पुत्रं तपस्विनं, संयतात्मानं, शान्तस्वभावं जमदग्निं प्रसूतवती। प्राचीनस्य भागविनिमयस्य कारणात्, भृगुतेजसः वैष्णवस्य च हविः, जमदग्निः वैष्णवाग्नेः उत्पन्नः। गाधिः, कुशिकपुत्रः, विश्वामित्रं पुत्ररूपेण प्राप्त्वा, ब्रह्मर्षिभिः ब्राह्मणैः परिवृतः, सवितारं जगाम। सत्यमती, सत्यव्रता, धर्मनिष्ठा, कौशिकीति विख्याता अभवत्; सा महती नदी प्रवहती आरभ्य अभवत्। कौशिकी, नदीश्रेष्ठा, प्रसिद्धा अभवत्; इक्ष्वाकुवंशे सुवेणुनामा राजा अभवत्। तस्य पुत्री, रेनुकानामा, कमलीति ख्याता; कमलीरेणुयोः तपस्विन्योः, स्थिरव्रत्योः, ऋचीकाय जमदग्निः उग्रः, महाबलः जातः। जमदग्निः रामं उत्पादितवान्, क्षत्रियविनाशकं, विद्यायाम् परमं, धनुर्वेदे निष्णातं, अग्निवद् दीप्तम्। एवं और्वात् ऋचीकात्, सत्यमत्यां, महात्मा जमदग्निः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, शक्त्या जातः; तस्य मध्यः पुत्रः शुनःशेपः, कनिष्ठः शुनःपुच्छः। विश्वामित्रः, धर्मात्मा, विश्वरथः, भृगुगुणेन जातः, कौशिकवंशवृद्धिम् अकरोत्। शुनःशेपः, ऋषिः, विश्वामित्रस्य पुत्रः अभवत्; हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे पशुरूपेण बद्धः, देवैः दत्तः, देवरातः इति प्रसिद्धः अभवत्। विश्वामित्रस्य पुत्रेषु शुनःशेपः ज्येष्ठः स्मृतः; मधुच्छन्दः, नयः, कृतदेवः, ध्रुवाष्टकः अपि कथ्यन्ते। कच्छपः, पूरणः अपि विश्वामित्रस्य पुत्रौ; तेषां कौशिकवंशाः बहवः, विविधाः। पार्थिवाः, देवराताः, याज्ञवल्क्याः, समर्षणाः, उदुम्बराः, उदुम्लानाः, तारकाः, यममुंचताः अपि स्मृताः। लोहन्याः, रेनवाः, कारिषवाः, बभ्रवाः, पाणिनाः, ध्यानपाठकाः अपि स्मृताः। शालावत्याः हिरण्याक्षाः, स्यंकृताः, गालवाः, देवलाः, यामदूताः, शालंकायनाः, बाष्कलाः अपि जाताः। ददातिः, बादराः, अन्ये च, विश्वामित्रवंशजाः; अन्याः शौशिकाः, विभिन्नाः ऋषिसंभूताः। कौशिकाः, ओश्रुमाः, सैधवायनाः अपि स्मृताः; एते सर्वे पुण्यात्मनः पौरोरवस्य, ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य वंशजाः। दृषद्वत्याः पुत्रः अष्टकः अपि विश्वामित्रात् जातः; अष्टकपुत्रः, जाह्नुवंशीयः, अपि स्मृतः। ततः ऋषयः पप्रच्छुः – “कैः लक्षणैः, धर्मैः, तपसा, विद्यया वा, विश्वामित्रः अन्ये च राजानः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवन्तः? केन उपायेन, केन जन्मना, क्षत्रियाः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवन्तः? तपसा वा, दानं वा, भेदं ज्ञातुम् इच्छामि।” एवं उक्ते, सः अर्थपूर्णं वचनं उवाच – “यः अन्यायेन प्राप्तं धनं यज्ञे उपयोजयति, धर्मकामः, सः धर्मफलम् न प्राप्नोति। धर्मं उक्त्वा, दुष्टात्मा, नृशंसः, ब्राह्मणेभ्यः दानं जनदृष्ट्यर्थं यः ददाति, सः फलहीनम्। पाठं उग्रं कृत्वा, धनलोभात्, मोहात्, अन्ते शुद्ध्यर्थं दानं यः ददाति, तस्य दानं निष्फलम्; अधर्मनिष्ठस्य, हिंसकस्य, पापात्मनः, फलम् न भवति। मोहात् प्राप्तं धनं यः ददाति, यज्ञे वा उपयोजयति, तस्य कर्मदूषितस्य दानं न स्थिरम्। किंतु, धर्मेन प्राप्तं धनं, पुण्यस्थले, फलाकांक्षारहितः, यः यजति, ददाति, सः फलम् प्राप्नोति।” एवं महात्मनां वंशः, तेषां कर्म, तपः, धर्मः, दानम्, यथाक्रमं उक्तम्।