वायुपुराणम्

कामनाः वस्तुसेवनैः कदापि न निवर्तन्ति; यथा वह्निः हविभिः सम्यक् समृद्धः, तथा ताः अधिकतरं वर्धन्ते। यद्यपि पृथिव्यां यावती शालि-यवाः, सुवर्णं, पशवः, स्त्रियः च सन्ति, तदपि एकस्य पुरुषस्य तृप्त्यर्थं न पर्याप्तम्; एतद् दृष्ट्वा बुद्धिमान् मोहं न गच्छति। यदा कश्चन सर्वेषु भूतेषु शुद्धेः अग्निं कर्मणा, मनसा, वाचा च प्रज्वलयति, तदा सः ब्रह्म लभते। यदा न अन्येषां भीतिर्भवति, न च अन्ये तस्य भीतिम् अनुभवन्ति; यदा न कामनां न द्वेषं कुर्यात्, तदा ब्रह्म लभते। याः तृष्णाः विकृतचित्तैः दुष्करं परित्यज्यन्ते, याः शरीरस्य क्षयमपि न क्षीयन्ते, यः रागः नाशाय एव, तस्य तृष्णायाः परित्यागे सुखम् अवाप्यते। वृद्धस्य कोशाः क्षीयन्ते, दन्ताः क्षीयन्ते, किन्तु जीवितस्य धनस्य च आशा वृद्धिम् अपि न क्षीयते। यस्मिन् लोके यत् सुखं निष्कामं, यत् च महद् दिव्यं सुखं अस्ति, तृष्णानिवृत्तिसुखं तस्य षोडशांशेनापि न तुल्यते। एवं उक्त्वा स राजा-ऋषिः स्वपत्नी सह वनं प्रति प्रस्थितः। भृगुशिखरे तपः कृत्वा, शतव्रतानुष्ठानात् सः दिवं तत्रैव प्राप्तवान्। तस्य पञ्च वंशाः, पुण्याः, दिव्यर्षिभिः पूजिताः, येन समग्रं पृथिव्यां सूर्यकिरणैः इव व्याप्यते। यः पुरुषः, विशेषतः द्विजश्रेष्ठः, ययातेर् आख्यानं सम्पूर्णं पठति वा शृणोति वा, सः पुण्यवान्, समृद्धः, दीर्घायुः, कीर्तिमान् च भवति। अथ अहम् यदुवंशस्य, अतिश्रेष्ठस्य, परमशक्तिमतः, वंशं वर्णयिष्यामि; शृणु, यथाक्रमं विस्तरेण कथयामि। यदौ पञ्च पुत्राः आसन्, देवपुत्रैः तुल्याः; सहस्रजित् प्रमुखः, ततः क्रोष्टु, नील, जित, लघु च। सहस्रजितस्य पुत्रः शतजित् नाम राजा अभवत्; शतजितस्य त्रीन् पुत्रान् धर्मिष्ठान् कीर्तिमन्तः च। ते ह्य् हैहयः, हयः, वेनुहयः च; हैहयस्य पुत्रः धर्मतत्त्वः इति परम्परया प्रसिद्धः। धर्मतन्त्रः कीर्तिसः पुत्रः, एवं ज्ञेयः; संज्ञेयः संज्ञेयस्य पुत्रः, तस्य महिष्मान् नाम राजा अभवत्। महिष्मतः पुत्रः भद्रश्रेन्यः, वीरः, वाराणसीराजः, यथा पूर्वं उक्तम्। भद्रश्रेन्यस्य पुत्रः दुर्मदः, दुर्मदात् कङ्कः, बुद्धिमान्, प्रसिद्धः। कङ्कस्य चत्वारः पुत्राः, विश्वविख्याताः: कृतवीर्यः, कर्तवीर्यः, कृतवर्मा, कृतः च। कृतः चतुर्थः अभवत्; कृतवीर्यात् अर्जुनः, सहस्रबाहुः, सप्तद्वीपाधिपः अभवत्। कर्तवीर्यः दशसहस्रवर्षाणि कठोरं तपः कृत्वा, अत्रिसुतं दत्तात्रेयम् आराध्य, तं पूजितवान्। दत्तात्रेयः तस्मै चतुर्वरान् दत्तवान्; प्रथमं सः सहस्रबाहुत्वं वरं याचितवान्। सः याचितवान्, यदा धर्मात् विपथं गच्छेत्, तदा साधुभिः निगृह्येत्; धर्मेण भूमिं जयेत्, धर्मेणैव राज्यम् कुर्यात्। सः बहून् युद्धान् जित्वा, सहस्रशत्रून् हत्वा, इच्छितवान् यदा सः युद्धे पतितः, तदा महायुद्धे एव पतितः भवेत्। सः सप्तद्वीपसहितां पृथिवीं, सप्तसागरैः परिवृतां, नगरेषु च, क्षत्रियधर्मेण शासनम् अकरोत्। तस्य सहस्रबाहुना युद्धे पततः, ध्वजः रथः च तस्य शक्त्या उत्पन्नौ। सप्तद्वीपेषु तेन दशसहस्रयज्ञाः अनवरतं कृताः, यथा श्रूयते। सर्वे यज्ञाः तस्य सुवर्णमण्डपे, सुवर्णयूपे च, कृताः। सर्वे देवैः विमानस्थितैः शोभिताः, सदा गन्धर्वाप्सरसः च शोभिताः। ततः गन्धर्वनारदः तस्य राजर्षेः कर्माणि महत्त्वं च दृष्ट्वा गीतं गायितवान्। न कश्चन मानवः कर्तवीर्यपथम् प्राप्तुं शक्नोति—न यज्ञैः, न दानैः, न तपसा, न वीर्येण, न विद्यया। सप्तद्वीपेषु सः एव, शस्त्रधारी, उत्तमधनुर्धारी, रथारूढः राजा अभवत्; अन्यः कश्चन सेवकः न दृश्यते। तस्य महाबलस्य धर्मरक्षकस्य प्रभावात् न संपत्ति-हानिः, न दुःखम्, न भ्रमः च। सः नराधिपः, सार्वभौमः, पंचाशीतिसहस्रवर्षाणि सप्तसप्तकल्पान् राज्यं कृतवान्। सः स्वयम् गोपालः अभवत्, क्षेत्रपालः च; योगेन सः पर्जन्यः, अर्जुनः च अभवत्। तस्य सहस्रबाहवः धनुष्कोटिभिः दृढीकृताः, सहस्रकिरणवत् शरदादित्यवत् दीप्तिमान् अभवत्। सः सहस्रगजैः कर्कोटकस्य सभां महिष्मत्यां जयित्वा, तत्र नगरम् स्थापितवान्। यथा वर्षासमुद्रस्य वेगः, तस्य नेत्रे पद्मसमानौ, सः हर्षेण क्रीडितवान्, वर्षाकालम् आनयन्। तस्य क्रीडया नर्मदा, सुवर्णपुष्पमालया शोभिता, भीता, तरङ्गैः भ्रुकुटीवद् गर्जन्ती समीपं आगच्छति। कदाचित् तां अनुद्य, सः महासमुद्रं प्रविश्य, तटं प्राप्त्वा, वनं वर्षाकालम् आनयत्। यदा सः सहस्रबाहुना महासमुद्रं क्षोभितवान्, तदा अधोलोकस्थाः महाबलाः दानवाः निमग्नाः, स्थिराः च अभवन्। एवं कर्तवीर्यस्य अतुलं वीर्यं, तपः, धर्मपालनं, यशः च आसीत्; तस्य वंशः, यदुवंशः, दिव्यः, महाशक्तिमान्, पृथिव्यां सर्वत्र प्रसिद्धः इति।