वायुपुराणम्

शृणुत, यदूनां वंशस्य, यः परमश्रीमान् परमवीर्यश्च, सम्यक् क्रमशः विस्तरेण वः कथयामि। यदोरपि पञ्च पुत्राः आसन्, देवानामिव सुताः—सहस्रजित् प्रमुखः, ततः क्रोष्टुः, नीलः, जितः, लघुश्च। सहस्रजितः पुत्रः आसीत् शतजित् नाम राजा, यशस्वीः; शतजितः त्रयः पुत्राः आसन्, प्रसिद्धाः धर्मिष्ठाश्च। ते ह्यहिहयः, हयः, वेणुहय इति च राजाः; अहिहयस्य पुत्रः धर्मतत्त्वः इति परम्परया कथ्यते। धर्मतन्त्रः कीर्तेः पुत्रः, स एव ज्ञेयः; संज्ञेयस्य पुत्रः आसीत् संज्ञेयः, तस्यापि राजा महिष्मान् नाम वंशधरः। महिष्मानः वीरः पुत्रः आसीत् भद्रश्रेण्यः, स वाराणस्याः राजा बभूव, यथा पूर्वं उक्तम्। भद्रश्रेण्यस्य पुत्रः राजा दुर्मदः, दुर्मदात् प्राज्ञः कङ्कः, यशस्वी च जातः। कङ्कस्य चत्वारः पुत्राः आसन्, ये लोके प्रसिद्धाः—कृतवीर्यः, कर्तवीर्यः, कृतवर्मा, कृतश्च। कृतः चतुर्थः जातः; कृतवीर्यात् अर्जुनः अभवत्, स राजा सहस्रबाहुः सप्तद्वीपाधिपः। कर्तवीर्यः दशसहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृत्वा, अत्रेः पुत्रं दत्तात्रेयम् तुष्टाव, तं च उपासितवान्। तस्मै महान् तेजस्वी दत्तात्रेयः चत्वारः वरान् दत्तवान्; प्रथमं स वरं याचितवान्—सहस्रबाहुत्वम्। तदा स याचितवान्—यदि अधर्मे प्रवर्तेत, तदा साधुभिः निगृह्येत; धर्मेण पृथिवीं जयेत, धर्मेणैव तां पालयेत् इति। स बहून् संग्रामान् विजित्य, शत्रुसहस्राणि हत्वा, याचितवान्—यदि रणाङ्गणे पतिष्यामि, तर्हि महायुद्धे एव पतामि इति। स एव सर्वां पृथिवीं सप्तद्वीपसहितां, सप्तसमुद्रपरिवृतां, नगरैः सह, क्षत्रियधर्मेण पालयामास। तस्मिन्सहस्रबाहौ युद्धरतः, तस्य शक्त्या ध्वजश्च रथश्च स्वयमेव प्रादुरभवताम्। सप्तसु द्वीपेषु तेन बुद्धिमता, दशसहस्रयज्ञाः अनवरतं कृताः, यथा श्रूयते। तस्य सर्वे यज्ञाः सुवर्णवेद्याः, सर्वे सुवर्णयूपयुक्ताश्च। सर्वे दिव्यैः देवैः विमानस्थितैः शोभिताः, सदा गन्धर्वाप्सरसां सङ्गीतरम्याश्च। तदा गन्धर्वः नारदः तस्य राजर्षेः कर्माणि महिमानं च दृष्ट्वा गीतं गायामास। न कश्चन मानवः कर्तवीर्यस्य मार्गं प्राप्नुयात्—न यज्ञैः, न दानैः, न तपसा, न शौर्येण, न विद्या वा। सप्तद्वीपेषु स एव, खड्गधनुष्मान्, रथस्थः, राजा आसीत्; अन्यः कोऽपि परिचारकः न दृष्टः। तस्य महात्मनः प्रभावात्, न सम्पत्तेः नाशः, न दुःखं, न भ्रमः आसीत्; स धर्मेण प्रजाः पालयामास। स पुरुषाधिपः, चक्रवर्ती, पञ्चाशीतिसहस्रवर्षाणि, सप्त सप्त चक्राणि, राज्यं कृतवान्। स एव गवां रक्षकः, क्षेत्रस्य च पालकः अभवत्; स्वयोगेन सः पर्जन्यः, अर्जुनश्च अभवत्। तस्य सहस्रबाहवः धनुष्कोट्या कठिनीकृताः, स शरत्प्रभायुक्तः सहस्रांशुः सूर्य इव बभौ। स राजा सहस्रगजैः सह, माहिष्मत्यां कर्कोटकसभां जित्वा, तत्र स्वपुरीं स्थापयामास। वर्षाकालसिन्धुवेगेन, कमललोचनः, स हर्षेण क्रीडन्, वर्षाकालं प्रावर्तयत्। तस्य क्रीडया नर्मदा, सुवर्णपुष्पमालाभूषिता, भीता, तरङ्गैर् भ्रुकुटिं कृत्वा गर्जन्ती, समीपमागच्छत्। कदाचित् तां अन्वधावत्, स महोदधौ निमग्नः, तीरं प्राप्य, वनं वर्षाकालं प्रावर्तयत्। तस्य सहस्रबाहुभिः उदधिः क्षोभितः, तदा पाताले स्थिताः बलवन्तो दानवाः निमग्नाः, निष्क्रिया अभवन्। तत्र महाविषधराः मत्स्याः च, महावेगेन तरङ्गैः पीडिताः, घूर्णमानैः फेनसमूहैः क्षिप्ताः, पतिताः। स राजा सहस्रबाहुः, इव देवासुरसमावृतं क्षीरसागरं मन्थयन्, समुद्रं मन्थयामास। तदा भीता, अमृतसागरः मन्दरगिरिणा मन्थ्यमान इति मत्वा, दानवाः सहसा उत्तिष्ठन्, तं महाबलिनं दृष्ट्वा। महाभुजङ्गाः सायं वातरहिते कदलीवनमिव, नताः, निष्क्रिया अभवन्। सः स्वेन रथे आरोह्य, पञ्चशतबाणैः धनुः सन्धान्य, लङ्कायां रावणं सैन्यं च मोहितवान्, तं जित्वा बद्ध्वा, कैवल्येन माहिष्मतीं नीतवान्। तदा पुलस्त्यः आगत्य अर्जुनं सान्त्वयामास; तस्य वचनेन राजा तं पौलस्त्यं रावणं मुमोच। तस्य सहस्रबाहूनां निस्वनः, इव महावृक्षस्य मेघेन विद्युता विदारितस्य, युगान्ते घोषमकरोत्। हा, कियद् बलं तस्य युद्धे, यस्य सहस्रबाहून् भार्गवः रणाङ्गणे छित्त्वा, इव सुवर्णतालवनं छित्त्वा, नाशयामास। कदाचित् तृषार्तः सन्, चित्रभानुः तं याचितवान्; तदा स नराधिपः चित्रभानवे सप्तद्वीपान् ददौ। स प्राचीनानि ग्रामनगरपुराणि अपि सर्वाणि दत्तवान्। एवं कर्तवीर्यार्जुनस्य दिव्यं चरितं, वीर्यं, दानशीलता च, यथाशास्त्रं सम्यक् श्रृणुता।