वायुपुराणम्

स एक एव भगवान् सर्वभूतानि सृजति, पालयति, पुनश्च सम्प्रत्यपि भुङ्क्ते; गुणैक्यादेकत्वेन स एव एक इति कथ्यते। रुद्रः, ब्रह्मा, इन्द्रः, लोकपालाः, ऋषयः, दानवाश्च—द्विजातयः नारायणं तमेव एकं देवमनेकवपुषा कथितमित्यवदन्। प्रजापत्यरूपं वैष्णवरूपं च, प्रतिमन्वन्तरं प्रतिकल्पं पुनः पुनः प्रवर्तते। तेजसा, कीर्त्या, बुद्ध्या, विद्या, बलश्च—तत्समानाः भवन्ति; तेषां चरितानि शृणु। राजोगुणेन ब्रह्मांशात् मरीचिः कश्यपश्च जातौ; तमोगुणेन तस्यांशात् कालः रुद्रनामकः समुत्पन्नः; सात्त्विकगुणेन पुरुषांशात् विष्णुः यज्ञे समुत्पन्नः। त्रिषु कालेषु, ब्रह्मणः एते रूपाणि तस्यांशतः जातानि; कालरूपं पुनः भूत्वा रुद्रः भूतानि विनाशयति। यदा कल्पस्य अन्तः आगच्छति, सप्तार्चिः सूर्यः संहारकारक आदित्यरूपं समापद्य, त्रीन् लोकान् दहति। विष्णुः नामरूपविपर्यये भूतानि धारयति; तस्मिन्पर्यवसाने, प्रत्येकः स्वस्वोत्पत्तेः कारणं भवति। ब्रह्मणः पौ्रुषीति रूपं, या सात्त्वगुणसमृद्धा इति प्रसिद्धा, तस्या अंशतः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे स इह जातः; आकूतौ, मनोः प्रथमे सुतायां, महादेवः जातः। ततोऽनन्तरं स्वारोचिषे मन्वन्तरे, तु्षितलोके सः भगवाञ्जातः, पूर्वैस्तुषितैः सह। उत्तमे मन्वन्तरे अपि तुषित इत्येव ख्यातः, वसवर्तिषु जातः; पुनः हरिरपि वसवर्तिरभवत्। सत्यायां सः सत्योऽभवत्, सत्यश्रेष्ठैः सह; तामसे मन्वन्तरे तु, स्वपत्न्यां हरिभिः सह, हरिरपि जातः। चारीष्णवे मन्वन्तरे अपि, हरिः देवोऽभवत्; वैकुण्ठे, आभूतरजसैः सह जातः; तत्रैव देवः वैकुण्ठोऽभवत्, चाक्षुषे मन्वन्तरे सः पुनः। धर्मः, नारायणः, साध्यः, साध्यैः देवैः सह प्रादुर्बभूवुः; तत्रैव नारायणः साध्यः, वैवस्वते मन्वन्तरे आगतः। मरीचिकश्यपाभ्यां, अदित्याम् विष्णुः जातः; त्रिविक्रमः विष्णुः त्रीन् लोकान् त्रिभिः पादैः व्यजयत्। सः तान् इन्द्राय अन्येभ्यश्च देवेषु पुनः न्यवेदयत्; एवं सप्त रूपाणि तस्य अतीतानि सप्तसु मन्वन्तरेषु, येन भूतानि रक्षितानि। अतः, वामनरूपेण विष्णुः सर्वमिदं जगत् व्याप्नोति; तस्मात् 'विश्' धातोः 'विष्णु' इति नाम। एवं ब्रह्मणः, महात्मनः वामनस्य च ऐक्यं, भेदः, श्रेष्ठता च निरूपिता। ये देवाः अत्र देवांशेन जाताः, तेषु ये तेजसा, बुद्ध्या, विद्या, बलश्च तुल्याः, तेषां प्रसादेन भवन्ति। यत् किञ्चित् सत्तमं, शोभनं, बलिष्ठं वा, तद्विष्णोः शक्त्यंशेन जातम् इति विद्धि। एवं सः अंशेन जायते; केचन इच्छन्ति, अन्ये तु अन्यस्यांशेन जातमित्याहुः। एवं तेषां विवादं पश्यन्तः, यदा मनः च चेतनाश्च न भिद्येते, तेषां प्रसादेन क्षेत्रज्ञाः भवन्ति इति कथ्यते। एक एव ईश्वरः स्वशक्त्या नानाभावं प्राप्य, पुनः एकत्वं गच्छति। तस्मात् मनः शक्त्याः विभागात्, सर्वेषु मन्वन्तरेषु, चराचरभूतानि सृष्ट्यादौ जायन्ते, स्थायिनि च सन्ति, स्तूयन्ति च। यदा कल्पान्ते, रुद्रः भूतानि संहरति; अन्ये जाताः, अशक्तान् मोहयन्ति योगमायया। ते ऐश्वर्येण विचरन्ति, अनैश्वर्यवन्तः मोह्यन्ते; तस्मात् दोषप्रसारे न किञ्चित् यथोचितं नाप्ययथोचितम्। ये भूतानाम् अस्तित्वं नाङ्गीकुर्वन्ति, ते दूषिताः; ये उदासीनाः, ते तु भूतानां विषये उदासीनाः; ये तु भूतान् अनुमन्यन्ते, ते समर्थाः। त्रयो वेदाः सत्यम् उद्घोषयतां गुरवः। दृढपूर्वाध्ययनात्, लौकिकार्थोपदेशात्, चतुर्भ्यः हेतुभ्यः, यथार्थं न प्राप्नोति। पूर्वम् अर्थाः अन्यत्र निवेशिताः, अन्यकालेषु अपि; तस्मात् अन्योऽर्थोऽपि सति, द्वेषात् न गृह्यते। दृष्टिषु, या द्रव्यात्मकाः, सा द्रव्यं; गुणात्मकाः, स गुणः। यः कर्ता, मनसश्च चिन्तनकर्ता, जात्या च महत्त्वं प्राप्तः, तं शास्त्रविदः चतुर्भ्यः हेतुभ्यः वर्णयन्ति। अशक्तः कुपितश्च देवताः पृथक् वेत्ति; अत्र योगेश्वरस्य द्वे श्लोके उच्येते। योगबलं प्राप्य, सहस्रशः स्वस्वरूपाणि, पररूपाणि च सृजेत्, तैः सर्वैः सह क्रियाः कुर्यात्। विषयान् लभेत, तथा घोरतपसा सर्वं संहरेत्, सूर्यतेजसां गुणवत्। एवं श्रुत्वा नैमिषारण्ये मुनयः उत्तमं ब्राह्मणं सूतम् अनुक्रमेण वाक्यस्य विषये पप्रच्छुः—कथं सप्त देवाः, अत्र मन्वन्तरेषु, इन्द्रविष्णुप्रधानाः, महाबलाः आदित्याः समुत्पन्नाः? एतत्सर्वं विस्तारतः वद, हे रोमहरषण। एवं पृष्टः, स सूतः, ब्रह्मवादिनां मध्ये नम्रः, उत्तमः वक्ता, महर्षिभिः पृष्टः, प्राह। ब्रह्मणः मुखात्, प्रजासर्गाय देवाः सृष्टाः; सर्वे अत्र मन्वन्तरेषु मन्त्रशरीरिणः स्मृताः। दर्शः, पूर्णमासः, बृहद्, रथन्तरः; आकूतिः तेषां प्रथमः, ततः आकूतिः एव। विट्टिः, सुविट्टिः, आकूतिः, कूटिः; अधिष्ठा ज्ञेया, अधितिः च; विज्ञानिः, विज्ञाता, द्वादश मनवः। द्वादश पुत्राः ज्ञेयाः, तान् संवत्सरे एकत्र करोति यः; तं दृष्ट्वा ब्रह्मा प्राह—'देवाः जातु' इति।