वायुपुराणम्

दिति भगिनी, भगवतः देवेशस्य पुत्रस्य महात्मन ऋषिपुत्रस्य समीपं गत्वा, विनयपूर्वकं प्राह – “यदि मम दोषेन तव गर्भः निष्फलः कृतः, हे देवाधिदेव, तव दोषः नास्ति। शत्रुहिंसायाः दोषः नास्ति, अतः तव प्रति शापं न ददामि। किं तु, मम गर्भस्य प्रियं कार्यं इच्छामि – तव कृपया मम गर्भाय वरं दत्तुम् इच्छामि। सप्त स्थानानि स्वर्गे मम पुत्राणां सन्तु; सप्त वातगणान् मम पुत्राः विचरन्तु। तानि सप्त सप्तान्येव मारुतगणानि प्रसिद्धानि सन्तु। पृथिव्यां प्रथमः गणः, द्वितीयः सूर्ये, तृतीयः चन्द्रे, चतुर्थः तारागणे, पञ्चमः ग्रहगणे, षष्ठः सप्तर्षिमण्डले, सप्तमः तु ध्रुवे परमवातगणः। अद्य विविधकालेषु मम पुत्राः एतेषु स्थानेषु विचरन्ति; मम पुत्राः वातगणरूपेण विचरन्तु। पृथिव्यां प्रथमः गणः अपवित्राणि यः वहति, तत्र मम पुत्राः प्रथमगणरूपेण विचरन्तु। द्वितीयः यः शुद्धवस्तुभ्यः सूर्यं प्रति वातः, तत्र द्वितीयगणः विचरन्तु। सूर्यस्य उपरि, चन्द्रात्, यः ऊर्ध्ववातः, तत्र तृतीयगणः विचरन्तु। चन्द्रस्य उपरि, तारागणात्, यः शुभवातः, तत्र चतुर्थगणः विचरन्तु। यक्षात्, ग्रहात्, यः सौम्यवातः, तत्र पञ्चमगणः विचरन्तु। ग्रहात्, सप्तर्षिभ्यः, यः परमवातः, तत्र षष्ठगणः विचरन्तु। सप्तर्षिभ्यः, ध्रुवात्, यः सप्तमस्थानं, तत्र सप्तमगणः वाताधाररूपेण स्थित्वा विचरन्तु। एते सर्वे मम पुत्राः विविधकालेषु एतेषु स्थानेषु विचरन्ति; तत्र तेन नाम्ना प्रसिद्धाः सन्तु, एते मारुताः एव। ततः मातृपुत्राभ्यां तेषां नामानि दत्तानि; तेषां कर्मभ्यः, नामभ्यः, प्रत्येकः मारुतः विशेषः सन्ति। सत्त्वज्योतिः, आदित्यः, सत्यज्योतिः, तिर्यग्ज्योतिः, सज्योतिः, ज्योतिष्मान्, अन्यश्च – एते प्रथमगणस्य नामानि। द्वितीयगणः – ऋतजित्, सत्यजित्, सुसेणः, सेनजित्, सत्मित्रः, अभिमित्रः, हरिमित्रः। तृतीयगणः – कृतः, सत्यः, ध्रुवः, धर्ता, विधारयः, ध्वान्तः, धुनिः, उग्रः, भीमः, अभियुः, सक्षिपः। चतुर्थगणः – ईदृक्, चैव, तथा अन्यादृक्, यादृक्, प्रतिकृत्, समितिः, संरम्भः। पञ्चमगणः – ईदृक्, पुरुषः, अन्यादृक्षा, चेतसः, समिताः, समितदृक्षा, प्रतिदृक्षा। एते पञ्चाशत् मारुताः दिति-चन्द्रमसाभ्यां नामतो गण्यन्ते। तत्सर्वं श्रुत्वा दिति इन्द्रं प्राह – “हे पुत्र, एते मम पुत्राः वातप्रदेशे विचरन्ति; मम पुत्राः देवैः सह सुखेन विचरन्तु।” तस्याः वचः श्रुत्वा इन्द्रः, सहस्राक्षः, अञ्जलिं कृत्वा प्राह – “मातरः, एवं भवतु।” यथावत् सर्वं भविष्यति; तव पुत्राः महात्मनः, देवैः अनुमोदिताः, दिव्याः भविष्यन्ति, देवैः सह यज्ञभागं भजन्ति। अतः सर्वे एते मारुताः देवाः, अमृताः, इन्द्रस्य भ्रातरः, दितिपुत्राः तपस्विनः इति विद्धि। एवं निर्णयं ज्ञात्वा, माता-पुत्रः तपोयुक्तौ, हर्षपूर्णौ स्वर्गं गतौ; शक्रः अपि स्वर्गं गतः। यः शुभं मारुतानां जन्म श्रुणोति वा पाठयति, तस्य वर्षाभावः न भवति, दीर्घायुश्च भवति। अधुना पुनः कथयामि – शृणु दनुपुत्राणां कथा। दनुपुत्राः वंशे प्रसिद्धाः, महान् असुराः अभवन्। विप्रचित्तिना नेतृत्वेन, शतसंख्या, घोरबलसम्पन्नाः, सर्वे वरप्राप्ताः, घोरं तपः कृतवन्तः। दानवाः सत्यवचनाः, वीर्यवन्तः, घोराः, मायाविनः, बलसम्पन्नाः, यज्ञं न कृतवन्तः, ब्राह्मणेभ्यः अनन्यभक्ताः। तेषां मुख्यनामानि क्रमशः शृणु – द्विमूर्धा, शङ्कुवर्णः, शङ्कुनिरामयः, शङ्कुकर्णः, महाविश्वः, गवेष्ठिः, दुन्दुभिः; अजामुखः, श्रीमान् शिलः, वामनसः, मरीचिरक्षः, महागार्ग्यः, अंगिरावृतः; विक्षोभ्यः, सुकेतुः, सुवीर्यः, सुहृदः, इन्द्रजित्, विश्वजित्, असुरः, विमर्दनः; एकचक्रः, सुबाहुः, तारकः महाबलः, वैश्वानरः, पुलोमा, प्रवीनः, महाशिराः; स्वर्भानुः, वृषपर्वा, मुंडकः महासुरः, धृतराष्ट्रः, सूर्यः, चन्द्रः, इन्द्रः – पीडनकर्तारः; सूक्ष्मः, निचन्द्रः, ऊर्णनाभः, महागिरिः, असिलोमाः, सुकेशः, सदा, दश बलकाः; गगनमूर्धा, कुम्भनाभः, महोदरः, प्रमोदाहः, कुपथः, महाबलः हयग्रीवः; असुरः, विरूपाक्षः, सुपथः महासुरः, अजः, हिरण्मयः, शतायुः, शम्बरः; शरभः, शलभः, सूर्यः, चन्द्रः – एतौ द्वौ – असुरेषु देवविरोधिनौ, अधुनापि देवेषु प्रसिद्धौ। एवं दिति-दानुपुत्राणां जन्म, नामानि, स्थितिः, तथा मारुतानां दिव्यत्वं, इन्द्रसहोदयत्वं च, सनातनधर्मस्य महती कथा सम्पूर्णा।