वायुपुराणम्

दानवाः सुरसदृशाचाराः स्मृताः, तेषां चरित्रं देवैः तुल्यम् इति कीर्त्यते। गन्धर्वाः तु देवताभ्यः त्रिभागेन हीनबलाः सन्ति। सर्वे गुह्यका गन्धर्वेभ्यः त्रिभागेन हीनाः, राक्षसाश्च यक्षैः समबलाः ज्ञेयाः। पुनः पिशाचाः यक्षेभ्यः त्रिगुणैः हीनाः स्मृताः। एवं धनसम्पत्तौ, रूपे, आयुषि, बले, धर्मे, ऐश्वर्ये, बुद्धौ, तपसि, विद्यायां, विक्रमे च—एतेषु सर्वेषु भेदः दृश्यते। देवाः चासुराः परस्परं त्रिभागेन हीनाः कथ्यन्ते; गन्धर्वादयः पिशाचान्ताः चत्वारः दिव्याः सन्ततयः। अथ शृणुत, भगवन्तः, येषां स्वभावः क्रोधवशः। क्रोधेन कन्या जाता, तस्याः स्वयम्भूततः द्वादश कन्याः उत्पन्नाः। ताः सर्वाः पुलहस्य भार्याः अभवन्; तासां नामानि शृणुत। मृगी, मृगमन्दा, हरिभद्रा, इरावती, भूता, कपिशा, दंष्ट्रा, निशा, तिर्या, श्वेता, स्वराऽथ सुरसा—एतानि प्रसिद्धानि नामानि। मृग्याः मृगाः उत्पन्नाः, मृगमन्दायाः अन्ये मृगाः शशकाः च; न्यङ्कवाः, शरभाः, रुरवः, पृषताश्च अपि तस्याः एवोत्पन्नाः। मृगमन्दायाः सिंहराजः जातः, तथैव गवयाः, महिषाः, उष्ट्राः, वराहाः, खड्गिनः, गौरमुखाः च तस्याः एव सन्तानाः। हरिभद्रायाः हरयः, गोलाङ्गूलाः, तरक्षाः, वानराः, किन्नराः, व्याघ्राः, किम्पुरुषाश्च जाताः। इरावत्याः अपि अन्ये जातयः उत्पन्नाः, तान् शृणुत। भौवनः सूर्यस्य शङ्खयोः द्वे अर्धे समाहृत्य हस्ताभ्यां गृहीत्वा रथन्तर साम गायत। साम गीयमाने क्षणेनैव हस्ती उत्पन्नः, तं भौवनः इरावत्यै पुत्रार्थं दत्तवान्। इरावत्याः पुत्रत्वात् सः ऐरावतः इति प्रसिद्धः। स देवाधिपतेः रथे युक्तः सन् गजेन्द्राणां श्रेष्ठः अभवत्—श्वेतमेघसदृशः, चतुर्दन्ती, शोभनः ऐरावतः। हेमवर्णः हस्ती अप्सुजस्य एकमूलात् जातः, षड्दन्तः, महात्मा; भद्रः तत्र रथे युक्तः, बलः तस्य बलम्। तस्य पुत्राः अञ्जनः, सुप्रतीकः, वामनः, पद्मः च; चतुर्थः पद्मः, हस्तिनी च जाता, आभ्रमू अपि। श्वेतायाः चत्वारः शीघ्रगामिनः दिशां हस्तिनः जाताः—भद्रः, मृगः, मन्दः, संकीर्णः—एते चत्वारः पुत्राः। संकीर्णः, यः अञ्जनः, यमस्य रथे युक्तः; भद्रः, यः सुप्रतीकः, हरितवर्णः, जलाधिपतेः हस्ती। पद्मः, यः मन्दः, श्वेतवर्णः, ऐलविलस्य हस्ती; मृगः, यः श्यामः, वह्निदेवतानां हस्ती। पद्मोत्तरः, यः पद्मः, वरुणसेनायाः हस्ती; उपलेपनः, मेषः, अष्टौ पुत्रान् उत्पादितवान्। तस्य वंशे महाबलिनः हस्तिनः जाताः—श्वेतनखाः, बब्रह्मणाः, महाकायाः। हस्तिनां च अन्येषां नागानां च क्रमशः कथयामि। कपिलः, पुण्डरीकः, सुमनाभः, रथान्तरः—एते द्वौ पुत्रौ नाम्ना जातौ, स्थिरौ महाबलिनौ। शूला, स्थूला, शिरोधन्तः, शुद्धनखाः, दृढबलिनश्च—एते आकुलिकाः हस्तिनः कथ्यन्ते। पुष्पदन्तः, बृहत्सामा, षड्दन्तः, दन्तपुष्पवान्, ताम्रवर्णः—तस्य पुत्रः, सखिभिः सह, दन्तैः शोभितः। तस्य वंशे उत्पन्नाः—स्थूलोष्ठाः, सुन्दरमुखाः, कृष्णवर्णाः, रम्यरूपाः, क्रूराः, विविधव्याधिलक्षणमुखाः। वामदेवः, अञ्जनसदृशकृष्णः, साम्नः जातः; ततो वामनः। तस्य भार्या आङ्गदा, तयोः द्वौ पुत्रौ नीललतानिलक्षणौ। तेषु चण्डः स्थूलग्रीवः, स्थूलशिराः, विस्तीर्णवक्षाः, शीघ्रगामि; तेषां कुलस्य हस्तिनः विकृताः, पुरुषैः बद्धाः जाताः। सुप्रतीकः रूपेण सर्वेषां हस्तिनां अप्रतिमः; तस्य त्रीन् पुत्रान्—प्रहारी, सम्पाती, पृथुचित्तिः। तस्य वंशे दीर्घताल्वोष्ठाः, सुशिराः, सुबुध्नाः, सौम्याः, कुलीनहस्तिनः जायन्ते। अञ्जनस्य अञ्जना जाता, साम्नः अञ्जनावती उत्पन्ना; एवं तयोः माता प्रसिद्धा, आयुरजस्य द्वौ पुत्रौ। तस्याः वंशे—विभक्तशिरसः, मेघसदृशकान्तयः, सुन्दराः, सुविग्रहाः, पद्मवर्णाः, वृताः, अदन्ताः, पीतकण्ठाः, दीर्घमुखाः हस्तिनः उत्पन्नाः। चन्द्रमसः साम्नश्च पिङ्गला जाता, पद्मसदृशकान्तिः; तस्याः द्वौ पुत्रौ—महापद्मः, ऊर्मिमाली। तस्य वंशे समदायिनः, क्रूराः, महाबलिपिण्डाः, हस्तियुद्धे प्रियाः हस्तिनः जायन्ते। देवाः एतान् दैत्यानां युद्धे विजयाय गृहीत्वा, कार्यसिद्धये तान् पूर्वोक्तान् दिशः प्रेषितवन्तः। तेषां वंशे देवाः अङ्गाय, लोमपादाय, सूत्रकाराय च सुसंस्कृतान् हस्तिनः दत्तवन्तः। द्विदन्तत्वात् द्विरदः, हस्तात् हस्ती, करात् करी, रक्षणात् वरणः, दन्तात् दन्ती, गर्जनात् गजः इति। कुन्जरः सञ्चरणात्, नागः पर्वतानां प्रतिरोधात्, मतङ्गः मुनिमतङ्गात्, द्विपः द्वित्वात्, सामजात् सामजः—एवं नाम्नां क्रमा उक्ताः। तेषां जिह्वाः प्रतिनिवर्तन्ते, अग्नेः शापेन इव; बलाभावः, गोप्येन्द्रियत्वं च—एतत् स्वयम्भू-देवशापयोः फलम्। देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, पिशाचाः, सर्पाः, राक्षसाः च—एतेषां कन्यायाम् विविधोत्पत्तिकाः हस्तिनः जाताः। उत्पत्तिः, प्रादुर्भावः, नाम्नां च व्याख्या—एतत् हस्तिषु विज्ञेयम्, येषां राजा विभावसुः। कौशिकाद्याः सागरात्, ततः गङ्गात्, अञ्जनस्य एकमूलात् पूर्वदिग्वनम् उत्पन्नम्। विन्ध्यानोत्तरं, गङ्गायाः दक्षिणं, करूषे गङ्गोन्मुखे, सुप्रतीकस्य वनम् इति विज्ञेयम्।