कानिष्ठ्यं ज्यैष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नाभूद्द्द्विजोत्तम । तप एव गरीयोभूत्प्रभा वश्चैव कारणम् ॥ १,१५.
पूर्वी, हे श्रेष्ठ द्विज, त्यांच्यात मोठा किंवा लहान असं काही नव्हतं; तपच मोठं मानलं जात होतं आणि तेज हेच कारण होतं.
मैत्रेय उवाच देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । उत्पत्तिं विस्तरेणेह मम ब्रह्मन्प्रकीर्तय ॥ १,१५.
मैत्रेय म्हणाला: हे ब्रह्मन्, देव, दानव, गंधर्व, सर्प आणि राक्षस यांची उत्पत्ती मला सविस्तर सांग.
श्रीपराशर उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा । यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामुने ॥ १,१५.
पराशर म्हणाले: दक्षाला पूर्वी स्वयंभूने सृष्टी करायला सांगितलं होतं; त्याने कशी सृष्टी केली, ते ऐक, हे महर्षे.
मानसान्येव भूतानि पूर्वं दक्षोऽसृजत्तदा । देवानृषीन्सगन्धर्वानसुरान्पन्नगांस्तथा ॥ १,१५.
दक्षाने सुरुवातीला केवळ मनानेच देव, ऋषी, गंधर्व, असुर आणि सर्प यांची निर्मिती केली.
यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः । ततः संचिन्त्य स पुनः सृष्टिहेतोः प्रजापतिः ॥ १,१५.
पण त्याने निर्माण केलेल्या त्या संतती वाढत नव्हत्या, म्हणून सृष्टी वाढवण्यासाठी प्रजापतीने पुन्हा विचार केला.
मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । असक्नीमावहत्कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः । सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम् ॥ १,१५.
विविध संतती निर्माण करण्यासाठी, धर्माने, त्याने वीराण नावाच्या प्रजापतीच्या कन्या असिक्नी हिला पत्नी म्हणून स्वीकारलं; ती मोठ्या तपस्विनी होती आणि तिने जग धारण केलं.
अथ पुत्रसहस्राणै वैरुण्यां पञ्च वीर्यवान् । असिक्न्यां जनयामास सर्गहेतोः प्रजापतिः ॥ १,१५.
मग प्रजापतीने सृष्टीसाठी असिक्नीच्या पोटी पाच हजार बलवान पुत्र जन्माला घातले.
तान्दृष्ट्वा नारदो विप्र संविवर्धयिषून्प्रजाः । संगम्य प्रियसंवादो देवर्षिरिदमब्रवीत् ॥ १,१५.
हे विप्र, नारदाने ते सर्व पुत्र पाहिले आणि संतती वाढावी म्हणून त्यांच्याशी गोड बोलून संवाद साधला.
हे हर्यश्वा महावीर्याः प्रजा यूयं करिष्यथ । ईदृशो दृश्यते यत्नो भवतां श्रूयतामीदम् ॥ १,१५.
नारद म्हणाला: हे हर्यश्व, तुम्ही मोठ्या सामर्थ्याचे आहात, तुम्ही संतती निर्माण कराल; तुमच्यात असा प्रयत्न दिसतो—हे ऐका.
बालिश बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः । अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं सृक्ष्यथ वै प्रजाः ॥ १,१५.
अरे, तुम्ही अजून लहान आहात; या पृथ्वीचं स्वरूप तुम्हाला माहीत नाही. वर, खाली आणि आत काय आहे हे न कळता तुम्ही संतती कशी निर्माण करणार?
ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यदाप्रतिहता गतिः । तदा कस्माद्भुवो नान्तं सर्वे द्रक्ष्यथ बालिशाः ॥ १,१५.
वर, आडवे आणि खाली अशी कुठेही अडथळा नसलेली वाट असताना, मग तुम्ही बालकांनो, पृथ्वीचा शेवट का पाहत नाही?
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् । अद्यापि नो निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ॥ १,१५.
त्यांनी ती वचने ऐकून सर्व दिशांना प्रस्थान केलं; आजही ते परत आलेले नाहीत, जसं नद्या समुद्रात मिसळतात.
हर्य श्वेष्वथ नष्टोषु दक्षः प्राचेतसः पुनः । वैरुण्यामथ पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः ॥ १,१५.
श्वेत घोडे हरवले गेले तेव्हा प्राचेतस पुत्र दक्षाने पुन्हा वैरुणीपासून हजार पुत्रांची उत्पत्ती केली.
विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वाः प्रजाः पुनः । पूर्वोक्तं वचनं ब्रह्मन्नारदेनैव नोदिताः ॥ १,१५.
त्या पुत्रांना पुन्हा लोकसंख्या वाढवायची इच्छा होती, आणि ते चितकबरे घोड्यांसह जन्मले; पण ब्रह्मन्, त्यांनी नारदाने आधी सांगितलेले शब्द ऐकले नाहीत.
अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह महामुनिः । भ्रतॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः ॥ १,१५.
ते सर्व एकमेकांशी बोलले आणि त्या महान ऋषीने स्पष्ट सांगितले, 'आपल्याला भावांच्या मार्गानेच जावे लागेल, यात काहीच शंका नाही.'
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश्च प्रजाःसृज्यामहे ततः ॥ १,१५.
'आपण पृथ्वीचे माप समजून घेतले की मग संतती निर्माण करूया,' असे त्यांनी म्हटले.
तेपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोमुखम् । अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः । ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे द्विज । प्रयातो नश्यति तथा तन्न कार्यं विजानता ॥ १,१५.
तेही त्याच मार्गाने सर्व दिशांना गेले; आजही ते परत आलेले नाहीत, जसे नद्या समुद्रात मिळतात. त्या वेळेपासून, द्विजा, भाऊ आपल्या भावाचा शोध घेण्यासाठी गेला तर तोही हरवतो; म्हणून हे जाणणाऱ्याने असे करू नये.
तां श्चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः । क्रोधं चक्रे महाभागो नारदं स शशाप च ॥ १,१५.
आपले पुत्र हरवले हे लक्षात आल्यावर दक्ष प्रजापती फार रागावला आणि त्याने नारदाला शाप दिला.
सर्गकामस्ततो विद्वान्स मैत्रेय प्रजापतिः । षष्टिं तक्षोऽसृजत्कन्या वैरुण्यामिति नः श्रुतम् ॥ १,१५.
मैत्रेय, सृष्टीची इच्छा असलेल्या त्या विद्वान प्रजापतीने मग वैरुणीपासून साठ कन्या उत्पन्न केल्या, असे आपण ऐकले आहे.
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्त्रोऽरिष्टनेमिने ॥ १,१५.
त्याने दहा कन्या धर्माला, तेरा कश्यपाला, सत्तावीस सोमाला आणि चार अरिष्टनेमिला दिल्या.
द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा । द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु ॥ १,१५.
त्याने दोन कन्या बहुपुत्राला, दोन अङ्गिरसाला आणि दोन विद्वान कृशाश्वाला दिल्या; त्यांच्या नावांची माहिती मी सांगतो.
अरुन्धती वसुर्जामिर्लङ्घा भानुमरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च तादृशी । धर्मपत्न्यो दशत्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु । विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजायत । मरुत्वत्यां सरुत्वन्तो वसोश्च वसवः स्मृता ॥ १,१५.
अरुंधती, वसु, जामि, लंघा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या आणि विश्वा — या धर्माच्या दहा पत्नी आहेत. त्यांच्या संततीची माहिती ऐका: विश्वे विश्वदेवांची माता, साध्ये साध्यांची, मरुत्वती मरुतांची, आणि वसु वसूंना जन्म देणारी आहे.
भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तायां मुहूर्तजाः ॥ १,१५.
भानूचे पुत्र भानव, आणि मुहूर्तेचे पुत्र मुहूर्तज म्हणून ओळखले जातात.
लङ्घायाश्चैव घोषोथ नागवीथी तु जामिता ॥ १,१५.
लंघेपासून घोष, आणि जामिपासून नागवीथी उत्पन्न झाले.
पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्याम जायत । संकल्पायास्तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि ॥ १,१५.
अरुंधतीपासून पृथ्वीवरील सर्व वस्तू उत्पन्न झाल्या; आणि संकल्पेपासून सर्वात्मा संकल्प जन्माला आला.
ये त्वनेकवसुप्राणदेवा ज्योतिः पुरोगमाः । वसवोष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ॥ १,१५.
जे अनेक रूपांचे आणि प्राणांचे, तेजाने अग्रगण्य असणारे आठ वसु आहेत, त्यांचा विस्ताराने उल्लेख मी आता करतो.
आपो ध्रुवश्च सोमश्च धर्मश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः ॥ १,१५.
आप, ध्रुव, सोम, धर्म, अनिल, अनल, प्रत्युष आणि प्रभास — हे आठ वसु त्यांच्या नावांनी ओळखले जातात.
आपस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शान्तोऽध्वनिस्तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः ॥ १,१५.
आपचे पुत्र वैतंड, श्रम, शांत आणि अध्वनी; ध्रुवाचा पुत्र तेजस्वी काळ, जो जगांना प्रकाशित करतो.
सोमस्य भगवान्वर्चो वर्चस्वी येन जायते ॥ १,१५.
सोमाचा पुत्र तेजस्वी वर्चो, ज्याच्यापासून तेज निर्माण होते.
धर्मस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा । मनोहरायां शिशिरः प्राणोथ रवणस्तथा ॥ १,१५.
धर्माचा पुत्र द्रविण आणि होतहव्यवाह; मनोहरापासून शिशिर, प्राण आणि रावण हे जन्मले.